Σε ένα διήγημα του 1956 με τίτλο «Γράμμα από τη Γάζα», ο δολοφονημένος από τη Μοσάντ Παλαιστίνιος συγγραφέας Ghassan Kanafani περιέγραψε την περιοχή του ως «πιο αποπνικτική κι από το μυαλό ενός κοιμώμενου που βρίσκεται στη μέγγενη ενός τρομακτικού εφιάλτη, με την ιδιαίτερη μυρωδιά των σοκακιών, τη μυρωδιά της ήττας και της φτώχειας». Όταν οι Ισραηλινοί θέλουν να καταραστούν κάποιον, δεν τον «στέλνουν» μεταφορικά στον «άλλο κόσμο», αλλά «στη Γάζα»: έναν απομονωμένο πυρήνα γης, ο οποίος θυμίζει τα θραύσματα που αποκόβονται από την ψυχή στις περιπτώσεις βαρύτατων πρώιμων ψυχικών τραυματισμών. Το ξεχώρισμα, ωστόσο, η διακριτότητα, είναι από τα βασικότερα προτάγματα της ανθρώπινης εμπειρίας, ατομικής και συλλογικής. Πόσες φορές δεν ακούμε τις λέξεις «όρια» και «σύνορα» να δηλώνουν το εμβληματικό οχυρό της ύπαρξης; Εδώ και δεκαετίες, η γη που ορίζει το Ισραήλ και τα Παλαιστινιακά εδάφη είναι ένας νοσηρός τόπος, γεμάτος βαθιές και αγεφύρωτες σχάσεις. Ένα βασανιστικό αίτημα αυθυπαρξίας συναντά μια απαράμιλλη ισχύ, που καταπίνει σαν χωνευτήρι κάθε γνήσια επιθυμία των δύο συγκρουόμενων πλευρών, καθώς αυτές αδυνατούν να διαφύγουν από τη στενωπό των ενστίκτων αυτοσυντήρησης, από το αίσθημα του μίσους που τις κυβερνά. Τη μάχη για την αυθυπαρξία τους, όμως, δύσκολα μπορούμε να την υπολογίσουμε ως ένα αποκλειστικά ορθολογικό αίτημα, μιας και καλλιεργείται σε καθεστώς ανυπέρβλητης ετερονομίας. Η θρησκεία, το έθνος και η κρατική οργάνωση λειτουργούν ως σκληροπυρηνικά συστήματα πίστης και αλλοτριωτικής ψευδαίσθησης, θολώνοντας τις διαδικασίες της σκέψης, τα αιτήματα, τις πράξεις.
Η εβραϊκή κοινότητα πρωτοστατούσε πάντα στις πολιτισμικές διεργασίες. Δεν είναι τυχαίο ότι η ψυχανάλυση υπήρξε στην κοιτίδα της προϊόν της «εβραϊκής σκέψης». Το ανοιχτό νόημα, η έλλειψη ως κινητήρια δύναμη της επιθυμίας, είναι στερεωμένα γερά στην καρδιά της εβραϊκής ψυχής, της οποίας η δυναμική απλώνεται, εκτός από την ψυχανάλυση, στη δυτική επιστήμη, στην τέχνη και αλλού. Το αρχικό εβραϊκό κέλευσμα ηχεί το ατελεύτητο του είναι. Το ζητούμενο δεν είναι η ακεραιότητα, αλλά η μη πληρότητα επί το έργον. Ο Λόγος εκφέρει αυτό που «μπορεί να πει», όχι αυτό που «θέλει να πει». Η αναμονή της έλευσης του Μεσσία αναδεικνύει το σημαίνον της αναμονής ως αξία ανώτερη της ίδιας της έλευσής του, την οποία ανήγγειλε ο χριστιανισμός, αφού προσδιόρισε τον Σωτήρα στο πρόσωπο του Ιησού, κλείνοντας έναν κύκλο, κατά παράβαση της κεντρικής αυτής ιδέας. Εκείνος τιμωρήθηκε για τον εκφερόμενο λόγο και τις πράξεις του, και έκτοτε δεν σταμάτησε να διαμορφώνεται ένας ισχυρός φαντασιακός πυρήνας μίσους, ο οποίος εμπλουτίστηκε με τη δημιουργία της ισλαμικής γενεαλογίας που διαδέχθηκε τους πολυθεϊσμούς της περιοχής της Μεσοποταμίας.
Οι τρεις μονοθεϊστικές Αβρααμικές θρησκείες έχουν κοινό θεό, ωστόσο διαχωρίστηκαν, πλάθοντας τη φαντασιακή αφήγηση της νέας εποχής τους, που τις διαχωρίζει από την κοινή προγονική ρίζα της Παλαιάς Διαθήκης και είναι εμπλουτισμένη με το πρωτογενές μίσος, το οποίο προωθεί τον διαχωρισμό τους και τη διάψευση της μεταξύ τους συγγένειας. Η εκδίκηση, είτε φαντασιακή είτε έμπρακτη, είναι ένα μέσο αντίστασης ενάντια στην τραυματική αποδιοργάνωση, στην επανάληψη του πόνου και του άγχους της κατάρρευσης ή του κενού. Η υποτίμηση της έντασης του μίσους των παροικούντων τη Γάζα εκ μέρους του Ισραήλ –αν και, σύμφωνα με πολλές πληροφορίες, όπως μαθαίνουμε εκ των υστέρων, το τελευταίο διάστημα η Γάζα ήταν καζάνι εν βρασμώ– ενίσχυσε πιθανά την τάση επικύρωσης μιας θηριώδους στρατιωτικής δύναμης από τη Χαμάς, που με τις ωμότητες της 7ης Οκτωβρίου έφερε την παλαιστινιακή υπόθεση ξανά στο επίκεντρο των συγκρούσεων με οικουμενικό αντίκτυπο, λόγω της εκδικητικής σφοδρότητας από την πλευρά του Ισραήλ.
Είναι το μίσος για το κράτος του Ισραήλ, την πέτρα του σκανδάλου της περιοχής, μια μετωνυμία της εβραιοφοβίας; Είναι μια συμπύκνωση του «μισητού Εβραίου», που φταίει για όλα τα δεινά και συγκεντρώνει πάνω του τις παγκόσμιες δυνάμεις του μίσους; Η θηριωδία των Ναζί έχει εγγραφεί στη συλλογική συνείδηση σαν το παραδειγματικό τραύμα στην ιστορία του ανθρώπινου γένους. Μολονότι οι αποφάσεις και οι φρικαλέες πράξεις ανήκουν στη σφαίρα του αδιανόητου κακού και κανένα εννοιολογικό εργαλείο δεν επαρκεί για την πλήρη κατανόησή τους, είναι αμέτρητες οι φορές που χρησιμοποιούνται ως παράδειγμα. Αυτό άλλοτε σχετικοποιείται σε ψυχαναλύζουσες ερμηνείες του τύπου «ταύτιση με τον επιτιθέμενο» και άλλοτε εργαλειοποιείται, όπως συνέβη στην πρόσφατη εκδραμάτιση στη σύνοδο του Συμβουλίου Ασφαλείας του Ο.Η.Ε., όταν ο απεσταλμένος του Ισραήλ στον οργανισμό εμφανίστηκε φορώντας το εβραϊκό αστέρι στο πέτο ως παράσημο θυματοποίησης, τη στιγμή που το Ισραήλ βομβάρδιζε ανελέητα χιλιάδες αμάχους. Η ίδια σκέψη περί της αδιανόητης φύσης των μαζικών δολοφονικών πράξεων ισχύει τόσο για τις επιθέσεις της Χαμάς εναντίον αμάχων, όσο και για τον καταστροφικό οδοστρωτήρα του ισραηλινού στρατού που ισοπεδώνει χιλιάδες ζωές.
Η «ναζιστικοποίηση» των αντιπάλων είναι μια παλιά στρατηγική που εδώ και καιρό στηρίζει τους πολέμους και την επεκτατική πολιτική του Ισραήλ. Κατά τη διάρκεια του πολέμου του 1982 εναντίον της Οργάνωσης για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης (ΟΑΠ) στο Λίβανο, ο Μεναχέμ Μπέγκιν σύγκρινε τον Αραφάτ με τον «Χίτλερ στο καταφύγιό του». Σε ομιλία του το 2015, ο Νετανιάχου υπέδειξε ότι η «τελική λύση» ήταν ιδέα του Μεγάλου Μουφτή της Ιερουσαλήμ. Η θρασύτατη εκμετάλλευση και χλεύη της Σοά διαπράττεται εκατέρωθεν. Ο πρωτόγνωρος σαδισμός της επίθεσης της Χαμάς διευκολύνει περαιτέρω το έργο της ναζιστικοποίησης, σκαλίζοντας τη συλλογική μνήμη των πογκρόμ και της Σοά, όπως αυτή περνάει από γενιά σε γενιά. Είναι φυσικό οι Εβραίοι, τόσο του Ισραήλ όσο και της διασποράς, να αναζητούν εξηγήσεις για τα δεινά τους στην ιστορία της αντισημιτικής βίας. Το διαγενεακό τραύμα όμως είναι πραγματικό τόσο για τους Ισραηλινούς όσο και για τους Παλαιστίνιους. Τόσο η διαχρονική αγριότητα της βίας του ισραηλινού στρατού όσο και ο ανατριχιαστικά μεθοδικός δολοφονικός ζήλος της Χαμάς, επηρεάζουν το πιο ευαίσθητο κομμάτι των δύο εθνοτικών ψυχών: τον τρόμο του αφανισμού.
Διαισθανόμαστε ότι βρισκόμαστε σε ένα σημείο καμπής στην παγκόσμια ιστορία. Τα τελευταία είκοσι χρόνια παρατηρούμε και βιώνουμε την ανάπτυξη νεοφασιστικών κινημάτων, που συχνά αναλαμβάνουν τις τύχες των λαών. Πώς αυτή η επίθεση από τη Χαμάς να μην ανασύρει από την ιστορική μνήμη το Σαράγεβο του 1914 ή την Kristallnacht του 1938; Η συζήτηση περί εθνοκάθαρσης πρέπει να ξεκινήσει από τον βίαιο εθνοφυλετισμό της επίθεσης της 7ης Οκτωβρίου, που θάβει την Παλαιστινιακή εναντίωση στην Ισραηλινή κατοχή κάτω από τα ερείπια που προκαλούν τα εγκλήματα πολέμου. Η επιβίωση του Ισραήλ είναι μια πολύ σοβαρή υπόθεση για τον ανθρώπινο πολιτισμό, όπως και η αναγνώριση των δικαιωμάτων των Παλαιστινίων πάνω στη γη την οποία πατούν εδώ και αιώνες.
Από τη μία, οι πολιτικές συνθήκες εντός του Ισραήλ ευνοούν την επικράτηση των ακροδεξιών τάσεων, τις πρακτικές της αφόρητης καταπίεσης, τις ακατάσχετες δολοφονίες, τους εποικισμούς, την πολιτική του «διαίρει και βασίλευε» και τις χρηματοδοτήσεις που μετατρέπονται σε όπλα στη Γάζα και συντηρούν την εξουσιαστική ισχύ καταστροφικών δυνάμεων οι οποίες κάθε άλλο παρά εξυπηρετούν την παλαιστινιακή υπόθεση. Από την άλλη τείνει να παραβλέπεται, ενώ το γνωρίζουμε καλά, το γεγονός ότι στις αραβόφωνες κοινότητες, όπου κυριαρχεί μια σκληρή ερμηνεία του Κορανίου, η πολιτική ζωή κινείται στο φάσμα της ένθεης βασιλευόμενης δικτατορίας, ενώ οι διαδικασίες μετασχηματισμού των κοινωνιών μέσα από τη συλλογική επεξεργασία δίνουν την εντύπωση του παγωμένου. Αυτό συχνά εκλογικεύεται από την εξουσιαστική αφήγηση ως αναπόφευκτο και απαραίτητο για την αποσόβηση μιας αλλοτρίωσης ανάλογης του δυτικού υποκειμένου.
Μιλώντας για μετασχηματισμό, το υποκείμενο του Ισλάμ ανέκαθεν εξοριζόταν στον σχασμένο τόπο του οριενταλισμού. Η απουσία κάποιας εκκοσμικευμένης επαναδιατύπωσης ή μιας ιστορικής-ανθρωπολογικής μετάφρασης του ισλαμικού δόγματος, συνδέει υπερβολικά το υποκείμενο με τη θεϊκή επιθυμία, δημιουργώντας ένα ειδικό καθεστώς ετερονομίας. Οι επιθυμίες του υποκειμένου, και ιδιαίτερα και βαναυσότερα του θηλυκού, συνθλίβονται μέσα στα σχέδια της θεϊκής επιθυμίας που διαρκώς απαιτεί την κατακυρίευση της ατομικής και της συλλογικής ζωής από την άσβεστη ενόρμηση του Θανάτου που στρέφεται προς τον εχθρό. Τη στιγμή μάλιστα που οι εχθροί του λαού είναι οι ίδιοι οι κυβερνώντες, οι οποίοι ασκούν τη συστηματική τους εξουσιαστική βία αδιακρίτως. Αν βεβαίως, ακολουθώντας τον Φρόυντ, συμπυκνώσουμε το εκπολιτιστικό έργο στην παραίτηση των ατόμων από την πλήρη ικανοποίηση των ενορμήσεών τους, τότε κατανοούμε ότι ένα έθνος που απαιτεί από τα μέλη του αυτή τη θυσία οφείλει να μην ενσκήψει στην παραβίαση των δικών του επιταγών.
Το κράτος, ως μεταφορά του πρωτόγονου πατέρα, δεν αντιπροσωπεύει τις επιθυμίες των πολιτών, αλλά κυριαρχεί σ’ αυτές διατηρώντας το μονοπώλιο της άσκησης βίας. Έχοντας την αντίθετη λειτουργία από αυτή που ευαγγελίζεται, χαράσσει για το ανθρώπινο είδος ένα βαρύ πεπρωμένο μίσους και όλο και πιο καταστροφικών πολέμων, καθώς ο άνθρωπος μεταβαίνει από την πρωτόγονη κοινωνία στην κρατική. Σε αυτό το πλαίσιο, συναντάμε μια ανυπέρβλητη ανισορροπία στο γεγονός ότι το Ισραήλ διεκδικεί το «δίκαιό του» λόγω της «αναγνωρισμένης» κρατικής του οντότητας, έναντι των Παλαιστινίων, οι οποίοι διεκδικούν, μαζί με το δίκιο τους, την κρατική τους επικύρωση. Έτσι συμπληρώνεται από την παλαιστινιακή κοινότητα η θέση των αδερφών, ενωμένων εν τω μίσος για τον Πατέρα. Μην ξεχνάμε ως προς αυτό την υιική σχέση της ισλαμικής γενεαλογίας στην Παλαιά Διαθήκη. Ο Αβραάμ (Ιμπραήμ) έχει δύο γιους, τον Ισαάκ, που οδηγεί στη γραμμή της Καινής Διαθήκης, και τον Ισμαήλ, που οδηγεί στη γενεαλογία του Ισλάμ. Η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή είναι κατ’ ουσία εμφύλια, όπως εμφύλιος είναι κάθε πόλεμος. Η πρώτη βιβλική δολοφονία είναι η αδελφοκτονία: Ο Κάιν σκοτώνει τον Άβελ για την ανισοκατανομή της γης. Ο γιος του Ισαάκ, ο Ιακώβ, εξαπατά τον Ησαύ, τον δίδυμο αδελφό του, για τα πρωτοτόκια. Ο Ετεοκλής και ο Πολυνείκης αλληλοσκοτώνονται, αφού ο πρώτος αρνείται να παραδώσει τη βασιλεία στον δεύτερο όταν έρχεται η σειρά του.
Πώς μπορούν να παύσουν τέτοιοι παθιασμένοι κοινωνικοί μηχανισμοί, που έχουν πια εμποτίσει τους ανθρώπους όπως και τη γη για την οποία ερίζουν; Πώς μπορεί να εξαφανιστεί η θριαμβολογία του θανάτου, το πνεύμα του φρανκικού viva la muerte, που επανέρχεται περιοδικά στην ανθρώπινη ιστορία; Η συναισθηματική ένταση του ανήκειν είναι τόσο ισχυρή στις κοινότητες για τις οποίες μιλάμε, ώστε το ανορθολογικώς σκέπτεσθαι και πράττειν έχει αναλάβει τα ηνία, σε σημείο βέβαια να κάνει μεγάλη εντύπωση πως ενώ οι άμεσα εμπλεκόμενοι λαοί ζουν μέσα σε ένα πλέγμα γενικευμένης αυταπάτης και υποκρισίας, οι εξωτερικοί παρατηρητές δεν χάνουν ευκαιρία να εκφέρουν βεβαιότητες, προτιμώντας τη μια βία ενάντι της άλλης. Ξιφουλκούν έτσι είτε υπέρ εκείνων στους οποίους ο θάνατος των εχθρών φαίνεται σαν το πιο φυσικό πράγμα, είτε εκείνων που ακόμη και στις οριακές συνθήκες ενός άγριου πολέμου αρνούνται την πραγματικότητα του θανάτου.
Η τελευταία περίοδος σημαδεύτηκε από την αντίσταση των λαών του Ισραήλ και του Ιράν, αφενός απέναντι στη διαφθορά, τις μεταρρυθμίσεις της δικαιοσύνης και τον μακιαβελισμό της ακροδεξιάς πολιτικής του Λικούντ, και αφετέρου ενάντια στην ισλαμοφασιστική θεοκρατία των μουλάδων. Αυτές οι φωνές αντίστασης πρέπει να σχηματίσουν ένα ισχυρό αντιπολιτευτικό ρεύμα απέναντι στα δύο καθεστώτα –τα οποία ενδυναμώνονται μέσα από τη σύγκρουση– και να αναχαιτίσουν την εκτροπή της οργής των ανθρώπων προς στον εξωτερικό εχθρό. Αν ο στόχος της Χαμάς είναι το κράτος του Ισραήλ, πώς είναι δυνατόν να μην επέτρεψαν τη φθορά του καθεστώτος του Νετανιάχου κάτω από την εσωτερική πίεση που του ασκείται, αποβλέποντας σε οφέλη που θα μπορούσε να έχει η κατάρρευσή του για τον Παλαιστινιακό αγώνα; Το μέλλον του Ισραήλ δεν μπορεί να βασίζεται σε συμφωνίες με το «κακό», είτε αυτό έχει τη μορφή του ιουδαιοφασισμού στο εσωτερικό, είτε της πετρελαιομοναρχίας στο εξωτερικό. Μπορεί να εδραιωθεί μόνο εφόσον συγκεραστεί με το πεπρωμένο των χιλιάδων προοδευτικών ανθρώπων που αντιτίθενται στον σκοταδισμό των θεοκρατικών καθεστώτων τους στα αραβόφωνα κράτη, στο Αφγανιστάν και στο Ιράν.
Αυτό που επικράτησε ιστορικά στην περιοχή αυτή ήταν η ισχυρή πίστη στην ξεκάθαρη διακριτότητα. Ο κίνδυνος της εξαφάνισης της κοινότητας και των ανθρώπων της λόγω του πολέμου υπερίσχυσε της απειλής της απώλειας της ταυτότητας μέσα σε ένα λιγότερο ή περισσότερο αρμονικό ανακάτεμα, ακόμη κι αν αυτό θα εξασφάλιζε τη ζωή τους. Αυτό που προείχε ήταν να εξασφαλιστεί η δυνατότητα αφανισμού του εχθρού. Όσο κι αν το πλαίσιο ανάλυσης που βλέπει το Ισραήλ σαν ένα δυτικό εμφύτευμα του άλλοτε εξ’ ανατολής παρία είναι ανιστόρητο, όσο κι αν η τοποθέτηση της βάσης της σύγκρουσης στο δίπολο αποικιοκράτη-αποικιοκρατούμενου δημιουργεί ασφυκτικά νοήματα, αξίζει να θυμηθούμε τον Φραντζ Φανόν, ο οποίος πίστευε ότι οι πρωταγωνιστές του αντιαποικιακού αγώνα της Αλγερίας έπρεπε να ξεπεράσουν τον πειρασμό της αρχέγονης εκδίκησης και να αναπτύξουν αυτό που ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ ονόμασε «πνευματική πειθαρχία κατά της μνησικακίας».
Εφόσον όλοι έχουμε «μια διαθέσιμη ενέργεια μίσους», της οποίας η ιδιαιτερότητα είναι η ετερογένεια, δεν είναι άραγε παράξενο ότι ένα ελάχιστο σημάδι του Άλλου είναι αρκετό για να συσπειρώσει άτομα με πολλαπλά κίνητρα γύρω από έναν κοινό σκοπό, τη σύγκλιση όλων των ατομικών φαντασιώσεων στο όνομα του ιδανικού; Το μίσος είναι αγκυροβολημένο σε όλους, σαν μια σκιώδη φιγούρα που συνοδεύει την ενόρμηση του Θανάτου. Αρχικά αποτελεί διαχωριστικό στην υπηρεσία της υποκειμενοποίησης, της επιστέγασης της ιδιαιτερότητας του ατόμου και της κοινότητας, στη συνέχεια όμως γίνεται δολοφονικό, σε σημείο που εκφράζει ένα απόλυτο κακό, το οποίο ήδη είναι ένα ανθρώπινο γεγονός. Έχοντας ως δεδομένο ότι δεν μπορούμε να αφανίσουμε τις μορφές που βασιλεύουν στο ασυνείδητο των ανθρώπων, η μόνη διέξοδος είναι να δημιουργηθεί ένας χώρος στις κοινότητες που εχθρεύονται μέχρι θανάτου η μία την άλλη, έτσι ώστε να καλλιεργηθεί η συναισθηματική σπορά και να εκφραστεί η μετουσιωτική ορμή που θα εκτρέψει το πεπρωμένο των λαών προς την οδό της συμφιλίωσης.
Οι ευκαιρίες για ειρήνη υπήρξαν, και μάλιστα η πρώτη πράξη πριν την ίδρυση του Ισραηλινού κράτους, δηλαδή η πρόταση του ΟΗΕ για δύο κράτη, η πιο ισορροπημένη κατανομή εδαφών που προτάθηκε ποτέ, απορρίφθηκε από την παλαιστινιακή πλευρά. Οι όροι για μια δίκαιη και ισότιμη λύση βρίσκονται εντός του πεδίου της κοινής λογικής και, ακολουθώντας τον Εβραίο φιλόσοφο Ιβάν Σεγκρέ, αυτή η μακροπρόθεσμη λύση είναι η δημιουργία ενός κοινού δι-εθνικού κράτους, εξίσου Εβραϊκού και Αραβικού, ή η διαίρεση της ιστορικής Παλαιστίνης σε δύο κράτη σύμφωνα με τα σύνορα του 1967 –από τη μια πλευρά ένα Εβραϊκό κράτος με μια Αραβική μειονότητα που θα έχει τα ίδια δικαιώματα με την Εβραϊκή πλειοψηφία, και από την άλλη ένα Αραβικό κράτος με μια Εβραϊκή μειονότητα που θα έχει τα ίδια δικαιώματα με την Αραβική πλειοψηφία, με μια διεθνή Ιερουσαλήμ, ανοιχτή στους τρεις μονοθεϊσμούς.
Η ιστορικοποίηση των υποκειμένων, όπως και η διαλεύκανση των ιστορικών ριζών μιας κοινότητας ανθρώπων, μπορούν να οδηγήσουν προς μια αυτόνομη αναδημιουργία νέων πολιτικών και δι-εθνικών συσχετισμών που θα κυριαρχήσουν της ενόρμησης του Θανάτου. Η ελευθέρωση των ενορμήσεων της ζωής μπορεί να επιτευχθεί μόνο εφόσον δημιουργηθεί μια συνεργατική δι-εθνική δυναμική που θα επαναφέρει στο προσκήνιο τις ιαχές «γυναίκες, ζωή, ελευθερία» στο Ιράν, θα αναδείξει το αίτημα για κοινωνική δικαιοσύνη στο Ισραήλ και θα αποκαταστήσει τα αιτήματα των Παλαιστινίων για έναν βιώσιμο ζωτικό χώρο. Υπάρχει άραγε ελπίδα για την επίλυση αυτής της σύγκρουσης πριν βρεθεί ο πλανήτης να αιωρείται στο κενό; Ενδεχομένως να υπάρχει μόνο η ελπίδα, μόνο που τις μέρες αγωνίας που διανύουμε ατενίζει στον καθρέφτη της την απελπισία.
⸙⸙⸙
[Ο Στέλιος Μακρής είναι ψυχολόγος, μέλος της Εταιρείας για την Ψυχαναλυτική Μελέτη της Εφηβείας «Ένηβος».]
