Όλοι γνωρίζουμε σήμερα το Yahoo! (Γιαχού) ως μία μεγάλη και γνωστή εταιρεία διαδικτυακών υπηρεσιών, έναν άλλον αμερικανικό κολοσσό υψηλής τεχνολογίας. Αν και πιστεύεται ότι το όνομα προέρχεται από τα αρχικά των λέξεων «Yet Another Hierarchical Officious Oracle» (Ακόμη ένα ιεραρχικά επίσημο μαντείο), οι δημιουργοί της Jerry Yang και David Filo έχουν αποκαλύψει ότι επέλεξαν αυτό το όνομα από το βιβλίο του Τζόναθαν Σουίφτ, Τα Ταξίδια του Γκιούλιβερ, όπου «γιαχού» αποκαλούνται οι «αγενείς, απλοϊκοί και άξεστοι» άνθρωποι.
Το Yahoo! δημιουργήθηκε το 1994, είκοσι σχεδόν χρόνια μετά τον θάνατο του Γιώργου Σεφέρη (1971) που δεν πρόλαβε να γνωρίσει την τεράστια ανάπτυξη της τεχνολογίας που βλέπουμε στη σημερινή εποχή, όμως, βίωσε και αυτός την απογοήτευση που προκαλούσε η απληστία, η επιδίωξη με κάθε τρόπο του κέρδους, αλλά και η ηθική απαξία των συμπολιτών του. Είναι οι «γιαχού» της εποχής του όπως τους σατιρίζει σε ένα από τα τελευταία του ποιήματα με τίτλο «Ίππιος Κολωνός».
Το ποίημα, από τη συλλογή Τετράδιο Γυμνασμάτων, Β΄,[1] δημοσιεύεται πρώτη φορά τον Μάρτιο 1972 στην εφημερίδα Θεσσαλονίκη, έξι μήνες μετά τον θάνατο του ποιητή.[2] Η εφημερίδα δημοσιεύει επίσης μιαν ανέκδοτη τότε ημερολογιακή εγγραφή του ποιητή, καθώς και το ποίημα «Επί Ασπαλάθων», αναπαράγοντας υλικό από το αφιέρωμα της ελληνικής υπηρεσίας του BBC στον Γιώργο Σεφέρη που, σε επιμέλεια Γιάννη Θεοχάρη, παρουσιάστηκε στις 3 και 11 Μαρτίου 1972 στο βρετανικό ραδιόφωνο.[3] Η ελληνική υπηρεσία του BBC ήταν μια από τις πιο σημαντικές πηγές ελεύθερης, αντικειμενικής και ανεξάρτητης πληροφόρησης κατά την περίοδο της χούντας· εκεί είχε κάνει άλλωστε ο Σεφέρης τη Δήλωσή του εναντίον της.
Και τα τρία αυτά κείμενα, γραμμένα μέσα στη δικτατορία (1969, 1970 και 1971) αντανακλούν, σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό, εκφάνσεις της ποιητικής, πολιτικής και ηθικής στάσης του ποιητή απέναντι στο καθεστώς, όπως θα περιγράψουμε στη συνέχεια· θα σταθούμε κυρίως στο ποίημα «Ίππιος Κολωνός» που, ζώντας κάτω από τη σκιά τού συγκλονιστικά καταγγελτικού «Επί ασπαλάθων», πιστεύουμε ότι δεν έτυχε αντίστοιχης προβολής.
Θα ξεκινήσουμε από τον τίτλο του που, σύμφωνα με τον Γ. Π. Σαββίδη, αποτελεί την «αρχαία ονομασία λόφου της περιοχής Αθηνών, όπου κατέφυγε και τάφηκε ο Οιδίπους».[4] Έχουμε λοιπόν έναν τίτλο που αποκαλύπτει μέρος του νοήματος, καθώς αποτελεί την τοποθεσία στην οποία εκτυλίσσεται η περιγραφή στο κυρίως μέρος του ποιήματος, όπου γίνεται και ονομαστική αναφορά στην Αθήνα. Είναι φανερό ότι πρόκειται λοιπόν για τον σημερινό Κολωνό, όπου στην αρχαιότητα ήταν ο δήμος του Ιππίου Κολωνού, πατρίδα του Σοφοκλή, που αποτέλεσε και το σκηνικό του έργου του «Οιδίπους επί Κολωνώ».
Η τραγωδία, που παρουσιάστηκε στους Αθηναίους πιθανόν το 401 π. X., πέντε χρόνια μετά τον θάνατο του Σοφοκλή, από τον ομώνυμο εγγονό του, περιγράφει την άφιξη του τυφλού εξόριστου ικέτη Οιδίποδα στην Αθήνα και τη δραματική πορεία του προς τον θάνατο. Στο μικρό ποίημα του Σεφέρη (αποτελείται από τρεις στροφές με τρεις, πέντε και δύο στίχους η καθεμιά), απηχούνται στοιχεία της τραγωδίας αυτής, κυρίως από το Α΄ στάσιμο που αποτελεί έναν ύμνο στη γη του Κολωνού. Τα ίχνη αυτής της απήχησης από μόνα τους δεν είναι πολύ ευδιάκριτα, και κάθε ποίημα μπορεί να λειτουργεί και ερήμην του τίτλου του, όμως είναι αλήθεια ότι ο τίτλος καθοδηγεί τον αναγνώστη και είναι καθοριστικός για την πλήρη κατανόηση του ποιήματος, όπως θα δούμε στη συνέχεια. Παραθέτουμε αποσπάσματα από το Α΄ στάσιμο σε μετάφραση Δ. Μαρωνίτη που πιστεύουμε ότι συνομιλούν με το σεφερικό ποίημα:
ΧΟ. Σε χώρα ήλθες, ξένε,
μ’ έμορφα άλογα, στο ωραιότερο
μέρος της γης, στον Κολωνό, με το λευκό του χώμα,
όπου μελωδικά το αηδόνι κελαηδεί,[…]
Υπάρχει εδώ ένας βλαστός,[…]:
η ελιά με το γλαυκό της φύλλωμα,
η παιδοτρόφος, κι αυτή κανείς,
νέος ή γέρος, δεν μπορεί
να τη χαλάσει, να την ξεριζώσει, […]
Έχω έναν ακόμη έπαινο να πω
πιο δυνατό γι’ αυτή την πόλη,
τη μητρόπολή μας, δώρο
θεού μεγάλου, δικό τους και δικό μου
καύχημα:
άλογα ωραία, πουλάρια ωραία,
ωραία θάλασσα.[5][…]
Το «ωραιότερο μέρος της γης» με τα όμορφα άλογα, τα αηδόνια και τα λιόδεντρα, η χώρα η «εὔιππος, η εὔπωλος, η εὐθάλασσος», όπως υμνείται με θάμβος από τους εντόπιους γέροντες του χορού στον Σοφοκλή, αποτελεί τις απαρχές της ποιητικής σύλληψης του Σεφέρη· και μοιάζει με τραγική ειρωνεία το ότι το κύκνειο άσμα του αρχαίου τραγικού έδωσε το σχετικό προποιητικό υλικό ώστε να συνθέσει ένα από τα τελευταία του ποιήματά.
Ο σύγχρονος ποιητής όμως, σε αντίθεση με τον αρχαίο, απογοητεύεται από την εικόνα της περιοχής και η αμετάκλητα οδυνηρή αίσθησή του διαχέει μελαγχολία και απογοήτευση μέσα στο ποίημα, όπως φανερώνει η πρώτη στροφή:
Τ’ αηδόνια και τα λιόδεντρα
τα σάρωσαν οι πολυκατοικίες
οι άνθρωποι σκόρπισαν εμπρός στις μηχανές.
Το ποίημα ξεκινά με την περιγραφή ενός τόπου με αρχαιολογικό παρελθόν και το θέμα αποτελεί μιαν άλλη εκδοχή της σεφερικής σύγκρισης ανάμεσα στα αρχαία μνημεία και τη σύγχρονη θλίψη[6], την οποία η αναγωγή, έστω και πολύ αχνή, στο σοφόκλειο χορικό θα κάνει πιο δραστική και δραματική. Τα δύο βασικά σήματα του τόπου, τ’ αηδόνια και τα λιόδεντρα του πρώτου στίχου, εξαφανίζονται στη συνέχεια, αφού αντικαθίστανται από τις πολυκατοικίες και τις μηχανές· αυτές έδιωξαν τον άνθρωπο και τη φυσική του συντροφιά με τρόπο οριστικό και μη αναστρέψιμο, όπως οι αλλεπάλληλοι ρηματικοί αόριστοι των δύο στίχων τονίζουν.
Ο πρώτος στίχος της δεύτερης στροφής μας παραπέμπει στον τίτλο με μεγαλύτερη σαφήνεια· αυτή τη φορά αναφέρεται λόφος (αυτό δεν σημαίνει Κολωνός;), στην κορυφή του οποίου ένα πουλάρι, κοιτάζοντας για πολλή ώρα προς την Αθήνα χλιμιντρίζει δύο φορές και εκφέρει τη λέξη «γιαχού». Είναι παράξενη η λέξη, όπως είναι παράξενο επίσης να μιλάει το πουλάρι, γι’ αυτό και χρειάζεται η επιβεβαίωση του προσώπου που τώρα μόλις εμφανίζεται στο προσκήνιο και στο οποίο ανήκει η σκέψη που αναφέρεται και στην πρώτη στροφή· είναι το σημείο όπου το χορικό της σοφόκλειας τραγωδίας έρχεται να συναντηθεί με την αγγλική πολιτική σάτιρα. Εκεί όπου το πουλάρι απευθύνεται στον άνθρωπο, τον «γιαχού», και του αποδίδει την ευθύνη για την καταστροφή:
και τ’ άκουσα να λέει «Γιαχού»
στυλώνοντας τ’ αυτιά του.
Η φωνή αυτή, όπως και η παράξενη λέξη προέρχεται όπως είπαμε από Τα ταξίδια του Γκιούλιβερ του Τζόναθαν Σουίφτ (1667-1745), ένα κλασικό έργο της Αγγλικής Λογοτεχνίας, μια πολιτική και κοινωνική σάτιρα της εποχής. Στο τέταρτο μέρος του βιβλίου του Σουίφτ ο ήρωας Γκιούλιβερ βρίσκεται στη χώρα που κυβερνούν τα άλογα (Χουίνμς, Houyhnhms), ενώ οι άνθρωποι «Γιαχού» (Yahoo), είναι πλάσματα στην ταπεινότερή τους μορφή. «Ανθρωπόμορφα κτήνη με όλα τα βίτσια του ανθρώπου. Ζούνε στη χώρα όπου οι Χουιχνχνμ (=τα άλογα) είναι η κυρίαρχη φυλή», ενημερώνει στη σημείωση ο ίδιος ο ποιητής παραπέμποντάς μας σε «Αγγλικό λεξικό».[7]
Αυτή η σατιρική αντιστροφή στις έννοιες που επιχειρεί ο Σουίφτ ανάμεσα στο άλογο και τον άνθρωπο δεν θα γινόταν πολύ δραστική μεταφρασμένη στην ελληνική γλώσσα, όπου η μεσαιωνική ονομασία άλογο (άλογο ζώο) αποτελεί παρακολούθημα του τόσο αγαπητού ήδη από την αρχαιότητα στον άνθρωπο ζώου.
Ο Σεφέρης μιλάει για πουλάρι, αφού η λέξη ά-λογο δεν ταίριαζε με τη λογική ικανότητα που του αποδίδει ο Σουίφτ, ίσως όμως να ήθελε να τονίσει τα χαρακτηριστικά του νεαρού ζώου που το περιγράφει ως αγέρωχο και ελεύθερο να στυλώνει τ’ αυτιά του και να τρέχει στην κατηφόρα. Το ρήμα που χρησιμοποιεί εδώ ο ποιητής, «γλάκησε», λέξη ιδιωματική άπαξ στην ποίησή του, δηλώνει όλη την ορμή του πουλαριού να φύγει μακριά:
Έπειτα ελεύθερο μ’ ολόρθη ουρά
γλάκησε κατά την κατηφόρα.
Ο κριτικός και παλαιός φίλος του Σεφέρη Ανδρέας Καραντώνης βλέπει το άλογο του Κολωνού να συμβολίζει το πνεύμα του ίδιου του ποιητή, ο οποίος «αποδοκιμάζει τη σύγχρονη ζωή και δεν βρίσκεται σε ώρα ευτυχισμένης δημιουργίας». Απορεί μάλιστα που ο Σεφέρης, «ενώ σαν ποιητής ακολούθησε εκσυγχρονισμένη εξέλιξη της τέχνης, σαν πνεύμα δε θέλησε να προχωρήσει βαθύτερα στην εποχή μας».[8]
Πιστεύουμε ότι πράγματι εδώ υποκρύπτεται προσωπείο του ίδιου του Σεφέρη, θα αναρωτηθούμε όμως ως προς τον λόγο αυτής της στάσης. Φταίει άραγε ο ποιητής που δεν συμφιλιώθηκε με τις αλλαγές στο περιβάλλον; Από τι και από ποιους επιθυμεί να ξεφύγει; Από την Αθήνα, τις πολυκατοικίες και τις μηχανές, ή τη συγκυρία της εποχής και τους ανθρώπους της, ή μήπως από όλα αυτά μαζί; Αναζητώντας απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά δεν θα έπρεπε να σταθούμε τόσο στην αποστροφή του προς τον μοντέρνο τρόπο ζωής της σύγχρονης μεγαλούπολης, ακόμα και αν, «όταν εξευτελίζουμε έτσι το χώρο της ζωής μας, νεκρώνουμε την ίδια μας την ανθρωπιά»,[9] αλλά να συσχετίσουμε αυτά με την πολιτική και κοινωνική συγκυρία της εποχής που γράφεται το ποίημα.
Ο Σαββίδης ήταν ο πρώτος και ο μόνος από όσο γνωρίζουμε που συσχέτισε τη συγγραφή του ποιήματος με το χουντικό καθεστώς μέσα στο οποίο είχε άλλωστε γραφεί: «στο αποκορύφωμα της επόμενης εθνικής κρίσης (εννοώ: στην δικτατορία της συμμορίας των συνταγματαρχών) ο Σεφέρης, κοντά σε ποιήματα σαφώς ανοιχτότερα από τα Τρία Κρυφά, έγραψε δύο πολιτικές σάτιρες».[10]
Η πρώτη είναι το επίγραμμα :
ΑΠΟ ΒΛΑΚΕΙΑ
Ελλάς· πυρ! Ελλήνων· πυρ! Χριστιανών· πυρ!
Τρεις λέξεις νεκρές. Γιατί τις σκοτώσατε;
«Η δεύτερη και στερνή σάτιρα […] προωθεί στο απροχώρητο την αηδία […]».[11]Αηδία για τα «ανθρωπόμορφα κτήνη», όπως βλέπει ο Σεφέρης με τα μάτια του Γκιούλιβερ τους ανθρώπους του δικτατορικού καθεστώτος και τους συνεργάτες τους, ταυτόχρονα όμως και αίσθηση του χρέους που αισθάνεται ότι πρέπει να εκπληρώσει.
Το ποίημα «Ίππιος Κολωνός», γράφεται τον Μάιο 1970, τρία χρόνια μετά την επιβολή της δικτατορίας και έναν χρόνο μετά τη Δήλωση εναντίον της που έκανε ο ποιητής. Από τον Απρίλιο αυτής της χρονιάς έχει ξεκινήσει η θλιβερή ιστορία σχετικά με την ανανέωση του διπλωματικού διαβατηρίου που του αρνείται η χούντα, τιμωρώντας τον για την παρρησία με την οποία την είχε καταδικάσει.[12] Ο ποιητής έχει κρατήσει στο αρχείο του όλα τα επίσημα έγγραφα που αποδεικνύουν την τιμωρητική συμπεριφορά της κυβέρνησης των συνταγματαρχών και των φιλικά προσκείμενων σε αυτήν εντύπων απέναντί του.[13] Έχει επίσης αποκόμματα από τον ελληνικό και ξένο τύπο που παρουσιάζουν την αισχρή συμπεριφορά του καθεστώτος προς αυτόν.
Την ίδια εποχή πρέπει να γίνεται η προετοιμασία της αντιστασιακής έκδοσης Δεκαοκτώ κείμενα, της πρώτης συλλογικής προσπάθειας απέναντι στη λογοκρισία της χούντας, στην οποία το ποίημα «Οι γάτες τ’ Άη Νικόλα» του Σεφέρη κατέχει τιμητική θέση. Γίνεται εξάλλου η μεγάλη δίκη της αντιστασιακής οργάνωσης «Δημοκρατική Άμυνα» και αποδίδονται βαριές καταδίκες στα μέλη της, πολλοί ήταν φίλοι του ποιητή.
Γι’ αυτό και ο Γ. Π. Σαββίδης είχε δίκιο να συμπεραίνει με απόλυτη βεβαιότητα:
«[Ο Σεφέρης], έχοντας συμπληρώσει τα εβδομήντα, θεώρησε πως όφειλε να υπογραμμίσει την αυτοταπείνωση του ανθρώπου μέσα στην σύγχρονη άρρωστη πολιτεία. Ποιος θα του αμφισβητήσει αυτό το δικαίωμα και το χρέος;»[14]
Πιστεύουμε λοιπόν ότι αυτή η ανελέητη σάτιρα που φανερώνει το «γιαχού» εκδηλώνει την αποστροφή του ποιητή προς συμπεριφορές και ανθρώπους της εξουσίας. Είναι ακριβώς αυτοί που προσομοιάζουν με τα ανθρωπόμορφα κτήνη του έργου του Σουίφτ. Να επισημάνουμε ότι ο συνδετικός ιστός της παρουσίασης των έργων του Σεφέρη στο BBC αποτελεί επαινετικό σχόλιο για τα έργα αυτά, κυρίως όμως για την πολιτική στάση του ποιητή απέναντι στο δικτατορικό καθεστώς της πατρίδας του και αυτό είναι ακριβώς το χρέος που νιώθει ο ποιητής. Ο επιμελητής της παρουσίασης μάλιστα, αφού ξεχωρίσει την πολιτική συνείδηση του Σεφέρη επισημαίνει ότι: «τα τελευταία χρόνια της ζωής του – ήταν φανερό πως τον βασάνιζε η έγνοια για την τύχη των πολιτικών κρατουμένων, για τον περιορισμό της ελευθερίας, για την, με οποιαδήποτε προσχήματα, δέσμευση του πνεύματος».[15] Γνωρίζουμε και από τη μαρτυρία του Στρατή Τσίρκα, τη ζωηρή ανησυχία του Σεφέρη για τους ανθρώπους αυτούς: «Αυτή η σκέψη, αυτή η αγωνία για τους φυλακισμένους, δεν τον αφήνει, του σκάβει τη ζωή».[16] Η έκκληση μάλιστα του Σεφέρη υπέρ του φυλακισμένου Παύλου Ζάννα προκάλεσε αίσθηση και κινητοποίησε το γαλλικό PEN, όπως ανέφερε σχετικό δημοσίευμα της εφημερίδας Μοντ.[17]
Είναι γνωστό ότι πολιτικοί κρατούμενοι τίμησαν με τον τρόπο τους τον ποιητή, είτε αποστέλλοντας στέφανα στη κηδεία του, είτε δημοσιεύοντας αφιέρωμα γι’ αυτόν σε παράνομο φυλλάδιο της φυλακής.[18]
Ενδεικτικό είναι και το απόσπασμα από το ημερολόγιο του Σεφέρη που ακούστηκε στο BBC και παραθέτει η εφημερίδα· είναι η εγγραφή της Κυριακής, 20 Ιουλίου 1969, όπου ο ποιητής, αφού αναφέρει ότι τέλειωσε την ανάγνωση του βιβλίου Πρώτος Κύκλος του Σολζενίτσιν[19] και ότι το προηγούμενο βράδυ ο άνθρωπος πάτησε στο φεγγάρι, είδηση που γιορτάστηκε με πανηγυρισμούς και ρητορείες, κάνει μια δραματική εξομολόγηση:
«Όμως αυτό το κουρέλιασμα του ανθρώπου θα μπορέσει ποτέ να λάβει τέλος;
Είμαι καταποντισμένος μέσα σ’ αυτή την αγιάτρευτη αθλιότητα και δεν μπορώ να την βγάλω από πάνω μου. Κάνουμε διαστημικά ταξίδια, πολεμούμε τις αρρώστιες, όμως τον μεγαλύτερο εχθρό του ανθρώπου – τον άνθρωπο – δεν μπορούμε να τον εξουδετερώσουμε».[20] Αυτή η πικρή διαπίστωση αποτελεί μιαν άλλη επιβεβαίωση ότι ο Σεφέρης ήταν πάντα άγρυπνος στα προβλήματα του καιρού του, τα οποία αντιμετώπιζε με ηθική ακεραιότητα και ανεπηρέαστη συλλογιστική.[21]
Το βιβλίο του Σολζενίτσιν, στο οποίο αναφέρεται, είχε δημοσιευτεί το 1968 στα αγγλικά ενώ ο συγγραφέας του ήταν εξόριστος, και περιγράφει τη ζωή μιας ομάδας επιστημόνων και ακαδημαϊκών που έχουν σταλεί σε στρατόπεδο συγκέντρωσης, κατηγορούμενοι για την υπονόμευση του σταλινικού καθεστώτος. Από την άλλη, στις 20 Ιουλίου 1969 σημειώθηκε το πρώτο βήμα για την κατάκτηση του διαστήματος από τον άνθρωπο και τα πρωτοσέλιδα των εφημερίδων ή οι τηλεοράσεις όλου του κόσμου φιλοξένησαν τη φωτογραφία των πρώτων ανθρώπων που πάτησαν στο φεγγάρι, του Νηλ Άρμστρονγκ και του Μπαζ Όλντριν.
Αυτές οι δύο αντιθετικές όψεις της ανθρωπότητας προβληματίζουν βαθιά τον Σεφέρη που καταλήγει να κατονομάσει ως τον μεγαλύτερο εχθρό του ανθρώπου τον ίδιο τον άνθρωπο, αυτόν στον οποίον θα προσδώσει την υποτιμητική ονομασία «γιαχού» στο ποίημα που θα γράψει την επόμενη χρονιά, υιοθετώντας τη σκληρή σάτιρα του Σουίφτ και αντιπαραθέτοντάς την με την περιγραφή από το Α΄ στάσιμο του Οιδίποδα επί Κολωνώ του Σοφοκλή.[22]
Είναι ενδιαφέρον να προσθέσουμε κάτι που δεν έχει ως τώρα επισημανθεί, ότι στην παραπάνω ημερολογιακή εγγραφή ο ποιητής σκέφτεται πάλι τον Σοφοκλή,[23] αφού μπορούμε να ανιχνεύσουμε στοιχεία από το Α΄ στάσιμο της Αντιγόνης αυτή τη φορά (στ. 332-375), το επονομαζόμενο «ύμνο στην παντοδυναμία του ανθρώπου»· εκεί, ενώ υμνούνται με θαυμασμό τα επιτεύγματα του ανθρώπινου πνεύματος, καταδικάζεται παράλληλα η περιφρόνηση στον νόμο των ανθρώπων και των θεών που παρατηρείται πολλές φορές στις κοινωνίες. Ακριβώς αυτή την περιφρόνηση είναι που στιγματίζει ο ποιητής τόσο στο ποίημα «Ίππιος Κολωνός», όσο και στην ημερολογιακή εγγραφή της 20ής Ιουλίου 1969, και αυτή ευθύνεται για τη μελαγχολική του διάθεση. Χαρακτηριστικό είναι ότι η αμέσως επόμενη εγγραφή, της Πέμπτης 24 Ιουλίου 1969, περιέχει μια γελοιογραφία από εφημερίδα της εποχής με τον τίτλο «Σε άλλους κόσμους»· στο κάτω μέρος παριστάνεται η υδρόγειος σφαίρα που περιστοιχίζεται από μαύρα σύννεφα με τις ενδείξεις: «Πόλεμοι, Φτώχεια, Διχόνοιαι», ενώ στο επάνω μέρος, σε μια μικρότερη και ανοιχτόχρωμη σφαίρα που απεικονίζει τη σελήνη, ένας άνθρωπος είναι σκυμμένος στην πολυθρόνα του, μπροστά σε μια τηλεόραση. Η γελοιογραφία με την πολιτικά καυστική σάτιρα και με τον τίτλο «Transported» του φημισμένου γελοιογράφου Herb Lock, ή Herblock, εμφανίστηκε στις 18 Ιουλίου 1969 στην εφημερίδα Washington Post και αναδημοσιεύτηκε στο Βήμα στις 24 του μηνός. Αυτό το μεγαλειώδες βήμα της ανθρωπότητας εδώ δεν αντιμετωπίζεται με τον συνήθη ενθουσιώδη θαυμασμό, αλλά με σκεπτικισμό και μέσα από μια καυστική ματιά που συνοψίζει τις δύο όψεις, «τους άλλους κόσμους», του ανθρώπινου «θαύματος».
Ο Σεφέρης, σε μια δραματική υπενθύμιση γράφει από κάτω:
«Αυτά, μαζί με την ωμότητα, εννοούσα», συνεισφέροντας με τον δικό του τρόπο στη σατιρική αυτή καταγγελία.
Με λόγο καταγγελτικό συνδέεται και η επόμενη αναφορά στο ποίημα «Ίππιος Κολωνός», αφού τόσο αυτό, όσο και η ίδια ημερολογιακή εγγραφή του Σεφέρη δημοσιεύτηκε την ίδια ακριβώς εποχή σε αγγλική μετάφραση στο αγγλόφωνο περιοδικό The Index on Censorship.[24] Το περιοδικό, όργανο της οργάνωσης Writers and Scholars International (WSI), θα κυκλοφορήσει πρώτη φορά τον Μάρτιο 1972 με εκδότη τον Michael Scammel, η ιδέα όμως ήταν του Stephen Spender (1909-1995), σημαντικού Άγγλου ποιητή και κριτικού, φίλου του Σεφέρη, που ήταν και η ψυχή της έκδοσης. Το The Index on Censorship, έκφραση της ομώνυμης μη κερδοσκοπικής οργάνωσης που είχε ιδρυθεί εκείνη την εποχή στο Λονδίνο ήταν σε στενή συνεργασία με τη Διεθνή Αμνηστία, είχε δε ως στόχο να προστατεύσει την ελευθερία της έκφρασης και να βοηθήσει συγγραφείς που στην πατρίδα τους δεν ήταν ελεύθεροι να εκδώσουν το έργο τους, όπως στη Σοβιετική Ένωση, αλλά και σε xώρες της Ευρώπης με δικτατορικά καθεστώτα, Ισπανία, Πορτογαλία, Ελλάδα, κ.ά.
Το πρώτο τεύχος του περιοδικού, το οποίο εξακολουθεί να κυκλοφορεί μέχρι σήμερα και να υπερασπίζεται με τον ίδιο ζήλο την ελευθερία της έκφρασης, είχε πολλά θέματα ελληνικού ενδιαφέροντος. Ήταν μια περίοδος που είχε κορυφωθεί το κίνημα αλληλεγγύης υπέρ των πολιτικών κρατουμένων στην Ελλάδα, ενώ μια σειρά από ζητήματα ανάμεσα στις δυτικές κυβερνήσεις και τη χούντα βρίσκονται στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, όπως η θέση της χώρας στο ΝΑΤΟ και την ευρωπαϊκή Κοινή Αγορά, ή το θέμα της Κύπρου· από την άλλη, η Βρετανία και οι ΗΠΑ είχαν αποκαταστήσει τον δίαυλο επικοινωνίας με το χουντικό καθεστώς.
Στο ίδιο τεύχος υπάρχουν άρθρα των Stephen Spender και Peter Calvocoressi και παρουσίαση του βιβλίου της Ελένης Βλάχου με αναφορές εναντίον της δικτατορίας· δημοσιεύονται επίσης δύο κείμενα του καθηγητή Γεώργιου-Αλέξανδρου Μαγκάκη που αυτήν την περίοδο είναι έγκλειστος στις φυλακές, καταδικασμένος σε 18ετή κάθειρξη για τη συμμετοχή του στην αντιστασιακή οργάνωση Δημοκρατική Άμυνα. Θα ελευθερωθεί τον Απρίλιο του ιδίου έτους για λόγους υγείας και θα καταφύγει στη Γερμανία. Το πρώτο άρθρο με τίτλο «Η ελευθερία απαιτεί αρετή και τόλμη», είναι απόσπασμα από τη συγκινητική τελευταία διάλεξη του Μαγκάκη προς τους φοιτητές του στις 5 Φεβρουαρίου 1969. Το δεύτερο, με τίτλο «Γράμμα προς Ευρωπαίους» γράφτηκε στη φυλακή καταγγέλλοντας το καθεστώς και δημοσιεύτηκε σε πολλά ΜΜΕ του εξωτερικού·[25] ένα τρίτο κείμενο με τίτλο «Η Ελλάδα μου» συμπεριλαμβάνεται στην αντιστασιακή έκδοση Νέα Κείμενα 1, που κυκλοφόρησε στην Αθήνα το 1971 και ο Σεφέρης το είχε διαβάσει, ενώ ένα απόσπασμα τον έκανε να θυμηθεί το πατρικό του σπίτι, στη σκάλα των Βουρλών.[26]
Το Index on Censorship δημοσιεύει επίσης κείμενο ανώνυμου Έλληνα που ζει στην Ελλάδα και περιγράφει τη ζωή του κάτω από το αυταρχικό καθεστώς, όπως και άρθρα του Σολζενίτσιν, αλλά και του Ρόδη Ρούφου. Γενικότερα, είναι έντονες οι καταδικαστικές αναφορές στο καθεστώς της Ελλάδας τόσο στο editorial του εκδότη Scammel, όσο και σε κείμενα του Spender, ενώ στο δεύτερο τεύχος του περιοδικού υπάρχει κατάλογος των απαγορευμένων από τη χούντα ελληνικών βιβλίων και περιοδικών.
Η δημοσίευση που αφορά τον Σεφέρη εκτείνεται σε δύο σελίδες και με τον τίτλο «Colonus Hippos» (Κολωνός Ίππος) περιέχει το απόσπασμα από το ημερολόγιο του ποιητή με υπότιτλο «Από ένα ημερολόγιο» και το ποίημα «Ίππιος Κολωνός», κάτω από το όνομα «Γιώργος Σεφέρης». Μας κάνει εντύπωση ο τίτλος, «Colonus Hippos» (Κολωνός Ίππος), ενώ θα περιμέναμε «Hippios Colonus», όπως απαντά εξ άλλου σε άλλες αγγλικές μεταφράσεις.[27] Η απάλειψη πάντως του «i» από τη λέξη Hippios δεν σημαίνει άγνοια, ούτε του ποιήματος ούτε του έργου του Σοφοκλή, όπως συμπεραίνουμε από την υποσημείωση με επεξηγηματικό τόνο που ακολουθεί τη δημοσίευση.
Την ημερολογιακή εγγραφή ακολουθεί με πλάγια γράμματα, για να ξεχωρίσει, το σχόλιο του Σεφέρη στο ποίημα που αναφέραμε, αλλά και ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα από το τέταρτο κεφάλαιο του έργου του Swift:
Μπορούσα συχνά να ξεχωρίσω τη λέξη γιαχού, η οποία επαναλαμβανόταν πολλές φορές από το καθένα τους· και ενώ ήταν αδύνατον για μένα να εικάσω τι σήμαινε, και καθώς τα δύο άλογα ήταν απασχολημένα συζητώντας, εγώ προσπαθούσα να κάνω εξάσκηση σε αυτή τη λέξη… (Jonathan Swift)
Η υποσημείωση, με αστερίσκο, περιέχει κάποιες πραγματολογικές πληροφορίες, κατατοπιστικές για τους αγγλόφωνους κυρίως αναγνώστες:
Ο Κολωνός Ίππος είναι ένας μικρός λόφος γνωστός στους Άγγλους κλασικούς μελετητές ως «Ίππιος Κολωνός» ή «Κολωνός των αλόγων». Είναι το αρχαίο όνομα του άλσους κοντά στην Αθήνα όπου διαδραματίζεται ο «Οιδίπους επί Κολωνώ», και εκθειάζεται από τον Σοφοκλή, ο οποίος μιλά για τα αηδόνια και τις ελιές του σε ένα φημισμένο χορικό που στη μετάφραση του Yeats[28]τελειώνει με τον στίχο: «άλογα, και άλογα της θάλασσας, λευκά άλογα». Σήμερα αυτός ο λόφος είναι ένα από τα πιο καταθλιπτικά μέρη της Αθήνας.
Να επισημάνουμε εδώ ότι το επίθετο ίππιος προσδιορίζει τον Κολωνό ήδη από την αρχαιότητα, λόγω του ιερού του Ποσειδώνα στην περιοχή και αναφέρεται στις «υποθέσεις» του έργου που ανάγονται στην αλεξανδρινή εποχή. Στη σημερινή εποχή, η περιοχή φέρει μόνο το όνομα Κολωνός, ενώ ο Αθηναιογράφος του 19ου αι. Δ. Καμπούρογλου αναφέρει την παραπλήσια με την αγγλική μετάφραση δημώδη ονομασία «Ο λόφος του αλόγου».
Ως προς την αναφερόμενη μετάφραση του Yeats, πρόκειται για τον στίχο 427 του χορικού από μια ελεύθερη διασκευή του έργου για τις ανάγκες του σύγχρονου θεάτρου, που είχε κάνει ο Ιρλανδός ποιητής το 1934 (W. B. Yeats, Sophocles’ Oedipus at Colonus. A Version for The Modern Stage, 1934).
Τέλος, πρέπει να υπογραμμίσουμε ότι όνομα μεταφραστή των σεφερικών έργων δεν αναφέρεται· πιστεύουμε ότι υπεύθυνος θα μπορούσε να είναι κάποιος από τον κύκλο του Σεφέρη στο Λονδίνο, ή την Αθήνα, όπως:
– Ο Stephen Spender, λόγω της εμπλοκής του στο περιοδικό, του διαρκούς ενδιαφέροντος για την ελευθερία της σκέψης, αλλά και της φιλίας του με τον Σεφέρη. Ο Spender μετέφρασε αργότερα και τον Οιδίποδα επί Κολωνώ του Σοφοκλή σε μια τριλογία που περιλαμβάνει επίσης τις τραγωδίες Οιδίπους Τύραννος και Αντιγόνη.[29] Η αναφορά στον στίχο του Yeats, όπως και στους «Άγγλους κλασικούς» ίσως ενδυναμώνει την υπόθεση.
– O Ρόδης Ρούφος, του οποίου συνεργασία υπήρχε στο ίδιο τεύχος του περιοδικού και είχε μεταφράσει στα αγγλικά τη Δήλωση του Σεφέρη κατά της δικτατορίας, ενώ ήταν φίλος του ποιητή με δηλωμένη την αντίθεσή του στο απριλιανό καθεστώς.
– Ο Στρατής Τσίρκας, αριστερός διανοούμενος και στενός συνομιλητής του Σεφέρη στα τελευταία του χρόνια.
[1]Γιώργος Σεφέρης, Τετράδιο Γυμνασμάτων, Β΄, Τελευταία ποιήματα (1968-1971), Φιλολογική Επιμέλεια Γ. Π. Σαββίδης, Ίκαρος, Αθήνα 1993, σ. 49.
[2] Εφημ. Θεσσαλονίκη, 8 Μαρτίου 1972, σ. 2.
[3] Βλ. Δημήτρης Δασκαλόπουλος, Βιβλιογραφία Γιώργου Σεφέρη (1922-2016), Ίδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη, Αθήνα 2016, σ. 246. Στο BBC είχε επίσης ακουσθεί τότε σε πρώτη εκτέλεση η μελοποίηση του Μίκη Θεοδωράκη σε ποίηση Σεφέρη με τη Μαρία Φαραντούρη.
[4] Βλ. Γ. Π. Σαββίδης, «Σημειώσεις», Γιώργος Σεφέρης, Τετράδιο Γυμνασμάτων, Β΄, ό. π., σ.152.
[5] Σοφοκλής, Οιδίπους επί Κολωνώ, μτφ. Δ. Ν. Μαρωνίτης, στ. 668-671, 692, 701-703 και 706-711.
[6] Βλ. τον στίχο από το ποίημα, «Ο βασιλιάς της Ασίνης», Ημερολόγιο Καταστρώματος, Α΄.
[7] Γιώργος Σεφέρης, Τετράδιο Γυμνασμάτων, Β΄, ό. π., σ. 152. Ο Σεφέρης μεταγράφει το όνομα του ήρωα «Γκάλλιβερ».
[8] Ανδρέας Καραντώνης, «Γιαχού», Ραδιοτηλεόραση, τεύχ. 143 (5-11-1972), σ. 96.
[9] Βλ. Γιάννης Κιουρτσάκης, Ελληνισμός και Δύση στο στοχασμό του Σεφέρη, Κέδρος, Αθήνα 1995, σ. 252.
[10] Γ. Π. Σαββίδης, «Γιώργος Σεφέρης», Σάτιρα και Πολιτική στη νεώτερη Ελλάδα. Από τον Σολωμό ως τον Σεφέρη, Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας, Αθήνα 1979, σ.302.
[11] Ό. π.
[12] Η δήλωση έγινε τον Μάρτιο 1969.
[13] Γιώργος Σεφέρης, Μέρες Θ΄(1 Φεβρουαρίου 1964-11 Μάη 1971), φιλ. επιμέλεια Κατερίνα Κρίκου-Davis, Ίκαρος, Αθήνα 2019, σ. 218-230.
[14] Γ. Π. Σαββίδης, «Γιώργος Σεφέρης», Σάτιρα και Πολιτική στη νεώτερη Ελλάδα, ό. π., σ.303.
[15] Εφημ. Θεσσαλονίκη, ό. π.
[16] Στρατής Τσίρκας, «Οι τελευταίες μέρες», Το Βήμα, Αθήνα 24 Σεπτεμβρίου 1971.
[17] Βλ. Γιώργος Γεωργής, Η συνάντηση Στρατή Τσίρκα – Γιώργου Σεφέρη. Μια φιλία που βράδυνε, Καστανιώτης, Αθήνα 2016, σ. 110.
[18] Είναι το αφιέρωμα στον Γιώργο Σεφέρη του περιοδικού Τετράδια, τεύχ. 22 (Σεπτέμβρης 72) που έβγαζαν παράνομα κρατούμενοι της φυλακής του Κορυδαλλού.
[19] Το βιβλίο αυτό του σοβιετικού αντιφρονούντα συγγραφέα που πήρε το βραβείο Νόμπελ λογοτεχνίας το 1970 καταγγέλλει τις αυταρχικές μεθόδους του σοβιετικού καθεστώτος. Ο Σεφέρης είχε στη βιβλιοθήκη του το βιβλίο σε γαλλική μετάφραση του 1968, βλ. Νίκος Χ. Γιανναδάκης, Κατάλογος Βιβλιοθήκης Γιώργου και Μαρώς Σεφέρη, Βικελαία Βιβλιοθήκη, Ηράκλειο 1989, σ. 385.
[20] Γιώργος Σεφέρης, Μέρες Θ΄, ό. π. , σ. 197.
[21] Πολύ εμπεριστατωμένη αναφορά στη στάση του Σεφέρη απέναντι στο δικτατορικό καθεστώς γίνεται στο κείμενο του Γιώργου Γεωργή με τον ενδεικτικό τίτλο, «Ο αντιστασιακός Σεφέρης», βλ. Γιώργος Γεωργής, «Ο αντιστασιακός Σεφέρης. Μια άγνωστη προσφυγή του κατά της Χούντας», Για τον Γιώργο Σεφέρη, Επιμέλεια Ελένη Αντωνιάδου, Γιώργος Γεωργής, Κώστας Λυμπουρής, Αίπεια (Σπίτι της Κύπρου και Εκδόσεις Παρουσία), Αθήνα 2009, σ. 57-82.
[22] Τους στίχους 1681-2 από την Έξοδο του Οιδίποδα επί Κολωνώ που αναφέρονται στον θαυμαστό θάνατο του ήρωα ο Σεφέρης τους έχει μνημονεύσει τουλάχιστον δύο φορές, βλ. Γιώργος Σεφέρης, Μέρες Ε΄ (1 Γενάρη 1945-19 Απρίλη 1951), Ίκαρος, Αθήνα 1977, σ. 42 και σε άρθρο του για τον θάνατο του Έλιοτ, βλ. Γιώργος Σεφέρης, «Θ. Σ. Ε. Σελίδες από ένα ημερολόγιο», Δοκιμές, δεύτερος τόμος (1948-1971), Ίκαρος, Αθήνα 1984, σ. 190.
[23]Γενικότερα, αναφορές στο έργο του Σοφοκλή δεν απαντούν στο έργο του Σεφέρη με μεγάλη συχνότητα, όπως συμβαίνει με τους άλλους τραγικούς, βλ. Γιώργης Γιατρομανωλάκης, «Μεταφραστική θεωρία και πρακτική», Γιώργος Σεφέρης, Μεταγραφές, φιλολογική επιμέλεια Γιώργης Γιατρομανωλάκης, Ίκαρος, Αθήνα 2000, σ. 260-263.
[24] Βλ. https://journals.sagepub.com/toc/ioca/1/1 Πρόσβαση, 21/4/2025.
[25] Α΄ έκδοση, Γεώργιος-Αλέξανδρος Μαγκάκης, Γράμμα από τη φυλακή για τους Ευρωπαίους, Ίκαρος 1974.
[26] Γιώργος Σεφέρης, Μέρες Θ΄, ό. π., σ. 232-3 και υπ. 299.
[27] Βλ. Peter Thompson, περ. Labrys, τεύχ. 8 (Απρίλιος 1983).
[28]Το όνομα του μεγάλου Ιρλανδού ποιητή γράφεται Yate’s στο περιοδικό, σύμφωνα με την αγγλική γραφή.
[29] Stephen Spender, Oedipous Trilogy, Random House, New York 1985.
