Στο σημείωμα του προηγούμενου τεύχους είχα διανύσει μια –εντελώς δειγματοληπτική– διαδρομή στα περιοδικά και στα κινούμενα σχέδια της παιδικής και εφηβικής ηλικίας των τριών «εν ενεργεία» σήμερα γενεών, εκκινώντας από τη δεκαετία του ’50. Οι τεχνολογικές κυρίως εξελίξεις αυτών των 70 χρόνων είναι καταιγιστικές, οπότε και οι διαφορές σε προσλαμβανόμενες και εν συνεχεία προσλαμβάνουσες παραστάσεις θεαματικές από γενιά σε γενιά! Τώρα σκοπεύω να κινηθώ σε χώρους παρακείμενους, αλλά χρονικά μόνο στη σημερινή πραγματικότητα∙ αφενός στις τηλεοπτικές σειρές και αφετέρου στην τραπ κουλτούρα, προσεγγίζοντας ακροθιγώς το στοιχείο της βωμολοχίας και της λεκτικής βίας εν γένει, που πολλαπλασιάζεται θεαματικά στις πρώτες, ενώ ως γνωστόν αποτελεί κατά κανόνα πρώτη ύλη στη δεύτερη.
Κατ’ αρχάς, να θυμηθούμε την ετυμολογία της λέξης: Από τα βωμός + λόχος (λοχάω, λοχεύω κ.λπ.), επειδή στην αρχαιότητα παραμόνευαν γύρω από τους βωμούς άνθρωποι πεινασμένοι, άρα «κοινωνικά παράσιτα», περιθωριακοί, όπως θα λέγαμε σήμερα, προκειμένου να αρπάξουν κομμάτια από τα σφάγια, συχνά και πριν ολοκληρωθεί η θυσία. Βέβαια, είναι μια λέξη με σωρεία άλλων συνώνυμων στη νεοελληνική, όπως αθυροστομία, βρισιές, παλιοκουβέντες, βρωμοκουβέντες, βρωμόλογα, χυδαιολογία, αισχρολογία, προστυχόλογα κ.λπ., γλωσσικό φαινόμενο που μαρτυρεί το βαθύ κοινωνικό αποτύπωμα της εν λόγω συμπεριφοράς. Μάλιστα, επιχειρώντας να βρω αντώνυμα αυτών των λέξεων, ομολογώ ότι ένιωσα πολύ αμήχανα ως φιλόλογος! Μόνο το «κόσμιος λόγος» βρίσκω ως καταλληλότερο. Κάτι «καλολογία» και «καλλιέπεια», για παράδειγμα, δε θα τα χρησιμοποιήσουμε ποτέ για κάποιον που δεν αισχρολογεί, αλλά για κάποιον τεχνίτη του λόγου. Τα δε «γλυκόλογα» έχουν κι αυτά μακράν άλλο προορισμό.
Εγκύπτοντας στη συχνότητα και στις διαστάσεις που παίρνει τελευταία η δημόσια βωμολοχία (του Κοινοβουλίου μη εξαιρουμένου), θα προσπεράσουμε a priori τον θεατρικό λόγο, αφού τουλάχιστον αυτός της κωμωδίας, και δη της επιθεώρησης, είναι συνυφασμένος μαζί της από την εποχή ήδη του Αριστοφάνη. Ωστόσο, μέχρι πρότινος στις παραστάσεις με χρήση βωμολοχίας τηρούνταν γενικά ένας κανόνας επισήμανσης της ακαταλληλότητας για ανηλίκους. Τώρα πλέον, όχι μόνο έχει καταργηθεί η απαγόρευση, αλλά μαζί με τα φθηνότερα εισιτήρια άλλων ειδικών κατηγοριών προβλέπονται και… παιδικά! Πρόσφατα παρακολούθησα μια τέτοια παράσταση, όπου το 1/4 των θεατών ήταν μαθητές Γυμνασίου από πόλη της περιφέρειας με τους καθηγητές τους. Εν πάση περιπτώσει, σε μια παράσταση αποφασίζουν να πάνε γονείς με παιδιά ή εκπαιδευτικοί με μαθητές έχοντας, υποτίθεται, κάνει μια σχετική έρευνα. Και εκεί θα μετακινηθούν όλοι μαζί με τη δυνατότητα έστω της στοιχειώδους ανατροφοδότησης.
Αυτό το «πλαίσιο», όμως, αυτονόητα δεν ισχύει για την τηλεόραση ή το ραδιόφωνο, εξού και η ύπαρξη και λειτουργία του Εθνικού Συμβουλίου Ραδιοτηλεόρασης. Το παιδί σήμερα κινείται στην «αγορά» του σχολείου και των άλλων δραστηριοτήτων του, αλλά και χειρίζεται το διαδίκτυο και λοιπές πηγές ερεθισμάτων και πληροφοριών εκ των πραγμάτων σχεδόν ανεξέλεγκτο. Όσα φίλτρα και αν θελήσουν να βάλουν οι υπεύθυνοι αλλά εμπερίστατοι γονείς και όποια τραγελαφική σήμανση ηλικιών τα κανάλια, η περιέργεια και οι τεχνικές γνώσεις των παιδιών παρακάμπτουν τα περισσότερα εμπόδια. Για παράδειγμα, πόσο υποκριτικό φαίνεται ότι δήθεν αποτρέπει ένας τηλεοπτικός σταθμός την έκθεση των παιδιών κάτω των… 12 μόλις ετών σε σκληρές σκηνές βίας, λεκτική βία και αχαλίνωτη πια βωμολοχία από τα σίριαλ που παίζονται μεταξύ 8 και 11 το βράδυ, ενίοτε και νωρίτερα; Μέχρι και καλόγριες ενέχονται σε φόνο, ενώ φιλήσυχοι χωρικοί δολοφονούν κάποιον και πετάνε το πτώμα στα χωράφια! Ούτως ή άλλως, ανεξάρτητα από την ώρα προβολής τους, τα διαφημιστικά τρέιλερ των επεισοδίων παίζονται κατά ριπάς όλες τις ώρες και σε αυτά συμπυκνώνεται σαν χαπάκι προς κατάποσιν όλη η βία!
Πόσο, εξάλλου, πιο εξευτελιστικό για τη νοημοσύνη μας είναι το όριο των… 8 ετών για ενημερωτικές εκπομπές της απογευματινής ζώνης, που το 95% του χρόνου τους αναλώνεται σε παρουσίαση στυγερών εγκλημάτων, συχνά και με βιντεοληπτικό υλικό από κάμερες ασφαλείας και από λήψεις κάποιων με κινητά ή –ελλείψει πρωτογενούς υλικού– με ψηφιακή αναπαράσταση «από το άξιο επιτελείο του καναλιού», ενώ το υπόλοιπο 5% αφιερώνεται στην κλήρωση κάποιων χιλιάδων ευρώ ή για το «κορυφαίο μοντέλο» ενός iphone κ.τ.τ.! Ας μην παραλείψουμε και τη… σωτήρια προειδοποίηση σε δελτία ειδήσεων οποιασδήποτε στιγμής του 24ώρου: «Οι σκηνές που ακολουθούν είναι πολύ σκληρές και καλό είναι να απομακρύνετε τα παιδιά από τις οθόνες»… Δε θα παραξενευόμουν, αν σε τέτοιες περιπτώσεις κάποια ευαίσθητα παιδιά απομακρύνουν τους γονείς ή έστω τη γιαγιά τους.
Έχουν περάσει πολλά χρόνια (2006), αφότου το Τµήµα Επικοινωνίας & ΜΜΕ του Πανεπιστηµίου Αθηνών διεξήγαγε μία έρευνα σε δείγµα 500 νέων ηλικίας από 18 έως 25 ετών, ανιχνεύοντας την άποψή τους για τη χρήση βωµολοχιών στις τηλεοπτικές εκποµπές. Οι περισσότεροι δήλωσαν ότι αδιαφορούν απέναντι στο φαινόµενο (37%), άλλοι ότι διασκεδάζουν (20%), σχεδόν άλλοι τόσοι ότι εξοργίζονται (19%), ενώ αρκετοί παραδέχτηκαν ότι αντιγράφουν τις εκφράσεις (16%). Δε γνωρίζω αν υπάρχουν πιο πρόσφατες έρευνες στη χώρα μας και κατά πόσο έχει διαφοροποιηθεί η στάση των νέων, είναι ωστόσο αναμφισβήτητο ότι σήμερα η βωμολοχία εξαπλώνεται με καταιγιστικούς ρυθμούς στις τηλεοπτικές σειρές, αν και την υποσκελίζει θεαματικά, όπως είπαμε, η εγκληματικότητα των φόνων συνυφασμένη με λεκτική βία και, μάλιστα, η δεύτερη από την απογευματινή κιόλας ζώνη! Ο μιθριδατισμός σε πλήρη ανάπτυξη!
Παράλληλα, από τα media όλων των ειδών κατακλύζει τα τελευταία χρόνια το εφηβικό και το νεανικό κοινό και η τραπ κουλτούρα. Δε λέω τραπ μουσική, αφενός μεν γιατί είμαστε γλωσσική και όχι μουσική στήλη, αφετέρου δε γιατί το άκουσμα προϋπάρχει ουσιαστικά εδώ και δεκαετίες ως χιπ χοπ, ραπ κ.λπ. Το παρόν σημείωμα ενδιαφέρει ο στίχος και τα μηνύματα της τραπ. Στη διάδοσή της πρωτοστατούν με τρομακτική ανταπόκριση τα «ανεπίσημα» μέσα, καθώς τα «επίσημα» υπόκεινται στους ελεγκτικούς μηχανισμούς του Κράτους, όπως θα υπενθυμίσουμε πιο κάτω. Ωστόσο, έμμεσα και τα δεύτερα προβάλλουν ποικιλοτρόπως την τραπ κουλτούρα, μέσα από σκανδαλοθηρικές και «κουτσομπολίστικες» συνήθως εκπομπές ή κι από τα ίδια τα δελτία ειδήσεων, όποτε απασχολεί την επικαιρότητα κάποιο γεγονός με πρωταγωνιστές εκπροσώπους του είδους, όπως σχετικά πρόσφατα ο τραγικός θάνατος του δημοφιλούς τράπερ και, φυσικά, τα πρωτοφανή επεισόδια μεταξύ των δύο αντίπαλων τράπερ και των σωματοφυλάκων τους κατά τη διάρκεια της μεγάλης γιορτής μουσικών βραβείων, εν μέσω χιλιάδων θεατών.
Είτε όμως πρωτογενώς από την «πηγή» είτε μέσω ρεπορτάζ και κουτσομπολιών, δεν παύει να προωθείται δυναμικά –και βέβαια, σε ηλικίες που «καταβροχθίζουν» τα πάντα αμάσητα– μια άκρατη βωμολοχία σε διαστάσεις εξτρεμιστικά σεξιστικής και κακοποιητικής ιδεολογίας του νεάντερνταλ Άντρα που κυριολεκτικά «γ… και δέρνει» ό,τι θηλυκό ή ασθενέστερο βάλει στο μάτι! Και όλα αυτά, σε καιρούς που τα θέματα της ισότητας των δύο φύλων και κάθε άλλης επιλογής σεξουαλικής ταυτότητας δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι έχουν περιβληθεί πλέον από πολιτειακό… ακτιβισμό στον δυτικό κόσμο! Και κάπου στο περιθώριο αν όχι στον αντίποδα αυτής της ωρίμασης, στην ελληνική πραγματικότητα η γυναικοκτονία έχει πάρει εφιαλτικές διαστάσεις τα δύο τελευταία χρόνια, αλλά και η πρωτοφανής σκληρή εφηβική βία μεταξύ αγοριών! Μπορεί να «διυλίζουμε τον κώνωπα», ωστόσο παρατηρούμε ότι ακόμη και φορείς που δείχνουν αγαθές προθέσεις, δεν καταφέρνουν πάντα να υπερβούν τα στερεότυπα. Για παράδειγμα, η Tράπεζα που «τρέχει» πανηγυρικά την καμπάνια «Equal» και στο σποτάκι της ισχυρίζεται αυθαίρετα ότι παντού γύρω μας κυριαρχεί το άρθρο «Ο», δείχνει ένα κοριτσάκι να καταπλήσσεται με τίτλους ταινιών («Ο τελευταίος πολίτης», «Ο νικητής» κ.λπ.) μπροστά στο σινέ (ουδέτερο, το γραμματικό γένος δηλαδή που οι αρχαίοι Έλληνες επινόησαν!) «Στοά» (θηλυκό, αν δεν απατώμαι)… Το καλύτερο, πάντως, το πέτυχε η ίδια καμπάνια με τις ολοσέλιδες διαφημίσεις για την Παγκόσμια Ημέρα Ατόμων με Αναπηρία, όπου το κεντρικό σύνθημα με κεφαλαία γράμματα ήταν «Όλοι μοναδικοί – Παντού ισότιμοι», σε άπταιστο… αρσενικό γένος! Και, βέβαια, ας μη μας διαφεύγει ότι και στο άλλο άκρο της χυδαιολογίας, στην επιστημονική ορολογία δηλαδή, το μεν ανδρικό όργανο στη γλώσσα μας ονομάζεται χωρίς ηθικολογικό πρόσημο «πέος» ή «μόριο», ενώ το γυναικείο «αιδοίο», φορτωμένο την αιδώ από τα βάθη των αιώνων! Αντίστοιχα, τα penis και vulva όλων των λατινογενών γλωσσών αποτελούν ηθικά άχρωμους όρους.
Τι προβλέπει το Σύνταγμα για τις παρεκκλίσεις των μηνυμάτων που εκπέμπονται και για τις ευθύνες του ΕΣΡ; «Ο άμεσος έλεγχος του Κράτους (…) έχει ως σκοπό την αντικειμενική και με ίσους όρους μετάδοση πληροφοριών και ειδήσεων, καθώς και προϊόντων του λόγου και της τέχνης, την εξασφάλιση της ποιοτικής στάθμης των προγραμμάτων που επιβάλλει η κοινωνική αποστολή της ραδιοφωνίας και της τηλεόρασης και η πολιτιστική ανάπτυξη της Χώρας, καθώς και το σεβασμό της αξίας του ανθρώπου και την προστασία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας». Και πώς αξιολογεί ο Νίκος Αλιβιζάτος αυτήν τη διατύπωση; «Ρευστότερη από την αντικειµενικότητα και την ισοτιµία, η έννοια της ποιότητας που επιβάλλει για τα ραδιοτηλεοπτικά προγράµµατα το άρθρο 15 παρ. 2 του Συντάγµατος, δεν είναι παρ’ όλα αυτά ανεπίδεκτη νοµικού προσδιορισµού. Πολύ περισσότερο που η ίδια η συνταγµατική διάταξη θέτει ευθέως και το µέτρο της ποιότητας που επιδιώκει: την “κοινωνική αποστολή” της ραδιοτηλεόρασης αφ’ ενός και την “πολιτιστική ανάπτυξη της χώρας” αφ’ ετέρου». Ο καθένας μας ας κρίνει πόσο υπηρετούν τις δύο αυτές πρόνοιες του Συντάγματος οι δολοφονίες σαν ψωμοτύρι σε όλα σχεδόν τα σίριαλ και η ακατάσχετη αθυροστομία, τακτική που, απλώς και τόσο απλοϊκά, απενοχοποιεί και στην πραγματική ζωή τον καθέναν μας –και πρωτίστως τα ανήλικα άτομα, τα οποία αδυνατούν να αντιληφθούν όρια και να ζυγίσουν περιστάσεις, δεδομένα, προσωπικότητες, θεσμούς και οτιδήποτε άλλο αναλάμβανε άλλοτε να φιλτράρει το Υπερεγώ σαν τροχοπέδη του Προεγώ.
Δε σκοπεύουμε, ωστόσο, να παραλείψουμε και τον αντίλογο που διατυπώνουν ορισμένοι ειδικοί των Επιστημών του Ανθρώπου. Παραδεχόμενοι ότι διαθέτουν ελάχιστες έως τώρα έρευνες, εκτιμούν ότι περισσότερο η αυθόρμητη βωμολοχία παρά ο επιτηδευμένος κόσμιος λόγος φαίνεται να πηγάζει από ειλικρίνεια εκθέτοντας στον περίγυρο πιο σφαιρικά το άτομο που την εκφέρει. Κάποιο πείραμα, μάλιστα, έδειξε ότι «οι βωμολοχίες προκαλούν μια αντίδραση στρες που ενεργοποιεί ένα αρχαίο αμυντικό αντανακλαστικό στον οργανισμό μας. Μια έκρηξη αδρεναλίνης, που αυξάνει τον καρδιακό ρυθμό και την αναπνοή, προετοιμάζοντας τους μυς για μάχη ή φυγή», όπως εξηγεί ένας από τους ερευνητές. Και προσθέτει: «Ταυτόχρονα, ενεργοποιείται μια άλλη αντίδραση, που ονομάζεται αναλγητική και κάνει το σώμα πιο αδιαπέραστο στον πόνο».
Πάντως, και να γαντζωθούν οι σεναριογράφοι και οι σκηνοθέτες από τον αντίλογο, ας ελπίσουμε τουλάχιστον να μην ακούσουμε στα τελευταία επεισόδια της τηλεοπτικής σεζόν τις καλόγριες να… βλαστημάνε.
