Μετάφραση: Κώστας Δούσης
Αν και τα ποσοστά γεννήσεων μειώνονται όχι μόνο στη Δύση αλλά και παγκοσμίως, εξακολουθούν να υπάρχουν κάποια παιδιά που τρέχουν δεξιά κι αριστερά. Δεν είναι λοιπόν απίθανο φέτος να χρειαστεί να κάνετε δώρο σ’ ένα παιδί, ίσως ακόμη και στο δικό σας. Η λογοτεχνική μου σύσταση είναι να τους προσφέρετε μία Βίβλο. Ή και να προχωρήσετε ένα βήμα παραπέρα και να τους κάνετε ένα ακόμη σπουδαιότερο δώρο: να τους διαβάζετε κάθε μέρα ένα κεφάλαιο απ’ αυτό το υπέροχο έργο.
Είναι αλήθεια (ας αντιμετωπίσουμε την πρώτη πιθανή αντίρρηση) ότι υπάρχουν βιβλικά αποσπάσματα που μπορεί να φαίνονται κάπως εκτός πλαισίου για ένα μικρό παιδί. Όταν ο Κοχελέθ, ο συγγραφέας του Εκκλησιαστή, επιμένει ότι «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης», τα λόγια του μπορεί να έρχονται σε αντίθεση με εκείνα τα παστέλ χρώματα και τα παχουλά λούτρινα ζωάκια που τείνουν να γεμίζουν τα υπνοδωμάτια των παιδιών μας. Ωστόσο υπάρχουν πολλές παιδικές διασκευές της Βίβλου που μπορεί να σας βοηθήσουν να ξεπεράσετε παρόμοιες δυσκολίες. Είναι σημαντικό, όμως, αυτές οι εκδόσεις να μην υποβαθμίζουν το βιβλικό μήνυμα τόσο πολύ ώστε να το μετατρέπουν σε ένα ακόμη λούτρινο ζωάκι στο υπνοδωμάτιο. Δεν έχω προβεί σε εξαντλητική μελέτη των παιδικών εκδόσεων, και ο εκδοτικός κόσμος έχει πολλούς κριτικούς που θα μπορούσαν να μιλήσουν καλύτερα από εμένα σε αυτό το θέμα (μπορείτε να φανταστείτε μια λογοτεχνική κριτική του μεγάλου Αλμπέρτο Όλμος [Alberto Olmos] για τις παιδικές Βίβλους;). Από την πλευρά μου, μπορώ μόνο να επισημάνω την Βίβλο για παιδιά, εικονογραφημένη από τον Πιέτ Βορμ (Piet Worm), την οποία διάβαζα στις αρχές της δεκαετίας του 1980 με τον τρόπο που θα έπρεπε να διαβάζονται αυτά τα πράγματα: ως παιδί.
Τώρα, αφού βρείτε μια αξιοπρεπή παιδική Βίβλο ή —για τους πιο τολμηρούς— αφού ξεκινήσετε το έργο της ανάγνωσης της ίδιας της Βίβλου, πρέπει να σας προειδοποιήσω ότι πιθανότατα θα ανακαλύψετε μια πληθώρα πλεονεκτημάτων. Για να μην εκπλαγείτε εντελώς, αποφάσισα να συγκεντρώσω ορισμένα από αυτά εδώ. Αν και δεν είναι απίθανο να ανακαλύψετε πολλά περισσότερα (αν αυτό το άρθρο ήταν βίντεο στο YouTube, τότε θα σας ενθάρρυνα να μοιραστείτε τις δικές σας ανακαλύψεις στην ενότητα των σχολίων. Δεδομένου ότι αυτό το άρθρο δεν είναι βίντεο, θα σας ενθαρρύνω απλώς να μου μιλήσετε γι’ αυτές αν έχω ποτέ την ευχαρίστηση να μοιραστώ μαζί σας μια από τις διαλέξεις μου).
Οι Εβραίοι έχουν μετρήσει συνολικά 613 εντολές στη Βίβλο. Εμείς οι Χριστιανοί, για να είμαστε πιο συνοπτικοί, συνήθως επιμένουμε στις δέκα κύριες, που έλαβε ο Μωυσής στο Όρος Σινά. Εδώ θα περιοριστώ, επίσης, παρόλο που υπάρχουν πολύ περισσότερες (ίσως 613!), σε μόλις δέκα πλεονεκτήματα της ανάγνωσης της Βίβλου σε παιδιά. Αυτά είναι τα δέκα πλεονεκτήματα που προσωπικά έχω καταγράψει —όχι στο Όρος Σινά, το οποίο, δυστυχώς, δεν έχω επισκεφτεί ακόμα— αλλά διαβάζοντας τη Βίβλο στα οκτάχρονα ανίψια μου. Έτσι, μεγάλο μέρος των θετικών στοιχείων που ακολουθούν δεν πιστώνονται μόνο σ’ εμένα: τα μοιράζομαι και με τα δυο τους.
1. Η Βίβλος είναι γεμάτη από ιστορίες και χαρακτήρες. Και τα παιδιά αγαπούν τις ιστορίες και τους χαρακτήρες. Η Disney και η Filmax το γνωρίζουν αυτό πολύ καλά, οπότε θα ήταν καλό να το μάθαιναν και οι κατηχητές και οι δάσκαλοι των Θρησκευτικών.
2. Χάρη στις βιβλικές ιστορίες και τους χαρακτήρες, αποφεύγουμε να εξισώνουμε τη θρησκεία μ’ έναν κατάλογο εντολών («να είσαι καλός», «μη λες ψέματα», «μοιράσου τα παιχνίδια σου με τους φίλους σου» κ.λπ.). Με άλλα λόγια (για να χρησιμοποιήσουμε όρους του Κίρκεγκωρ): θα εμποδίσουμε τα παιδιά ν’ αποκτήσουν την ιδέα ότι η θρησκεία ταυτίζεται με την ηθική, ενώ στην πραγματικότητα το θρησκευτικό στάδιο είναι περισσότερο μια υπέρβαση του είδους της ζωής στην οποία μας ενδιαφέρει μόνο να είμαστε «ηθικοί» κι αυτό από μόνο του αρκεί. Ή, για να το θέσω τώρα με τον τρόπο της Αγίας Τερέζας της Άβιλα [αναφέρεται στο έργο της Κατοικίες]: αν και μια δίκαιη ζωή χαρακτηρίζει την τρίτη κατοικία της εσωτερικότητάς μας, υπάρχουν τότε τέσσερις ακόμη, πολύ βαθύτερες για να πλησιάσουμε τον Θεό. Και αυτές έχουν να κάνουν πολύ με τη σχέση μας μαζί Του. Και αυτό είναι το θέμα των ιστοριών της Βίβλου: η σχέση πολλών ανθρώπων μαζί Του.
3. Το σημείο 2 δεν θα πρέπει να κατανοηθεί ως τρόπος υποβάθμισης της σημασίας της ηθικής (με την έννοια του «λοιπόν, δεν έχει και τόση σημασία πώς είναι η ζωή σου· απλώς σκέψου τον Θεό και τις ιστορίες Του κατά καιρούς, και αυτό είναι όλο»). Αντιθέτως! Στην πραγματικότητα, το ηθικό μήνυμα της Βίβλου είναι πολύ βαθύτερο απ’ αυτό που συνήθως δίνουμε στα παιδιά μας. Μέσα στις σελίδες της, το κακό φέρνει τρομερές συνέπειες: την έξωση από τον Κήπο της Εδέμ, τον Μεγάλο Κατακλυσμό, τις δέκα πληγές της Αιγύπτου… (Πρέπει να εξομολογηθώ εδώ τη δική μου εμπειρία: όταν πήγα να πω στα ανίψια μου πώς η Ερυθρά Θάλασσα έκλεισε, με θεϊκή εντολή, πάνω απ’ τον αιγυπτιακό στρατό εξαφανίζοντας έτσι όλους τους πολεμιστές του, για μια στιγμή φοβήθηκα ότι κάποιο απ’ αυτά θα αμφισβητούσε την καλοσύνη ενός Θεού που ενεργεί με τόσο αποφασιστικό τρόπο. Οι φόβοι μου ότι θα χρειαστεί ν’ απολογηθώ διαλύθηκαν, ωστόσο, μόλις ο ανιψιός μου ακούγοντας αυτό το γεγονός απάντησε στην θεϊκή δραστικότητα μ’ ένα ηχηρό «Μπράβο στον Θεό!» Φαίνεται ότι το αγόρι έχει πράγματι καταλάβει ότι ο Θεός δεν είναι απλώς ένα ακόμα λούτρινο ζωάκι στην κρεβατοκάμαρά του.)
4. Εφόσον ένα παιδί δεν γεννιέται με μία woke νοοτροπία, αποδέχεται εύκολα έναν κόσμο όπου η απομάκρυνση απ’ τον Θεό έχει συνέπειες —οδυνηρές συνέπειες. Ωστόσο, η Βίβλος δεν απλοποιεί τα πράγματα: αφού ο Ιακώβ παλεύει όλη νύχτα με τον άγγελο του Θεού, δεν λαμβάνει τίποτα λιγότερο από το νέο του όνομα (Ισραήλ). Έτσι, ένας κάποιος αγώνας με τον Θεό είναι κατανοητός στη ζωή οποιουδήποτε.
5. Η Βίβλος μιλάει στην πραγματικότητα στα παιδιά για πράγματα που έχουν συνηθίσει από πολύ μικρή ηλικία: οικογενειακές σχέσεις, φιλίες, αντιπαλότητες… Έτσι, όταν η οκτάχρονη ανιψιά μου άκουσε την αρχή της ιστορίας του Ιακώβ με τον θείο του Λάβαν, ανίχνευσε η ίδια τη γενεαλογία αυτής της σχέσης: «Αν ο Λάβαν είναι ο θείος του Ιακώβ, αλλά η γιαγιά του από την πλευρά του πατέρα του, η Σάρα, είχε μόνο έναν γιο (τον Ισαάκ), τότε ο Λάβαν πρέπει να είναι ο αδελφός της μητέρας του Ρεβέκκας, σωστά;» Τα παιδιά είναι απίστευτα έξυπνα όταν τους μιλάς για πράγματα που τους είναι οικεία (κυριολεκτικά). Έτσι, η Βίβλος υπόσχεται ως προς αυτό μερικές πολύ έντονες στιγμές.
6. Ενώ πολλές παιδικές ιστορίες και ταινίες γλυκαίνουν τον κόσμο, η Βίβλος δεν το πράττει. Προετοιμάζει τα παιδιά για έναν κόσμο σκληρό: βρίσκεις πατέρες (όπως ο Αβραάμ) πρόθυμους να θυσιάσουν τον γιο τους (Ισαάκ), μητέρες (όπως η Ιωχαβέδ) που εγκαταλείπουν τον δικό τους στο ποτάμι (Μωυσής), αδέρφια (όπως οι γιοι του Ιακώβ) που πουλάνε έναν άλλο αδελφό (Ιωσήφ)… Και να μην ξεχάσουμε μια τραγική πιθανότητα από τον πραγματικό κόσμο που ανακάλυψαν τα ανίψια μου μέσω της Βίβλου: ότι κάποιες φορές οι γονείς έχουν ένα πιο αγαπημένο παιδί (ο Ησαύ ήταν του Ισαάκ, ο Ιωσήφ του Ιακώβ). Μια πιθανότητα που τα ανησύχησε πολύ (για κατανοητούς λόγους) και πυροδότησε μια ζωηρή συζήτηση μεταξύ τους.
7. Μια άλλη πτυχή που απόλαυσαν πολύ τα ανίψια μου ήταν η ανακάλυψη ότι αρκετές καθημερινές φράσεις (όπως το ξεπουλιέμαι «αντί πινακίου φακής») ή ονόματα πραγμάτων (όπως η καλαθούνα του μωρού [στα ισπανικά λέγεται «μωυσής»]) έχουν την προέλευσή τους σε γεγονότα που συνέβησαν πριν από 3.700 ή 3.200 χρόνια. Και τα αφηγείται η Βίβλος. Με τον καιρό θ’ ανακαλύψουν ότι δεν υπάρχουν μόνο κάποια ρητά ή λέξεις, αλλά και πίνακες ζωγραφικής, γλυπτά, ταινίες, ορατόρια, καντάτες, ύμνοι, μυθιστορήματα, σονέτα και θεατρικά έργα που μπορούν να τα κατανοήσουν καλύτερα χάρη στην εξοικείωσή τους με τον αρχαίο Νώε, τη Σάρα ή τον Δανιήλ.
8. Η Βίβλος μας έχει επίσης επιτρέψει να δούμε άλλους πολιτισμούς με τρόπους που οι παιδικές ιστορίες δεν απεικονίζουν ποτέ: πολιτισμούς όπου κάποιος παντρεύεται πολλές γυναίκες (ο Ιακώβ το έκανε, για παράδειγμα, με τη Λεία και τη Ρεβέκκα) ή όπου υπάρχουν σκλάβοι με τους οποίους αποκτώνται παιδιά (έτσι, ο Αβραάμ απέκτησε τον Ισμαήλ με την Άγαρ). Ελάχιστη σεμνοτυφία απαντάται εδώ. Ούτε υφίσταται εθνοκεντρισμός: αν και διδάσκοντας στα παιδιά σας τις ιστορίες της Βίβλου αναμφίβολα τα βυθίζετε σε μια από τις πιο πλούσιες πηγές του πολιτισμού μας, κατά έναν παράδοξο τρόπο, συγχρόνως, τους δίνετε πρόσβαση σε πολύ διαφορετικούς τρόπους κατοίκησης της γης. Και τα δύο αυτά συμβαίνουν ταυτόχρονα. Είναι το μόνο βιβλίο που επιτυγχάνει κάτι τέτοιο.
9. Προτελευταίο, θα πρέπει ασφαλώς να αναφερθεί ότι η ίδια η Βίβλος συνιστά να κάνουμε τέτοιου είδους πράγματα: «Δίδαξε το παιδί στην αρχή της ζωής του να έχει καλές συνήθειες και όταν γεράσει δεν θα ξεστρατίσει απ’ αυτές» (Παροιμίες 22:6). Και η ανάγνωση των ιστοριών της μπορεί να μετριάσει τις τρομερές επιπτώσεις εκείνων των μαθημάτων Θρησκευτικών όπου το μόνο που διδάσκουν είναι πώς να φτιάχνουν τοιχογραφίες «Υπέρ της Παγκόσμιας Ειρήνης» και να τραγουδούν «Ζήτω οι άνθρωποι, είναι παντού», επειδή ο Ιησούς είναι απλώς «ένας Θεός που σε αγαπάει πολύ» κι αυτό είναι όλο. Στην πραγματικότητα, ούτε αυτές οι τοιχογραφίες, ούτε αυτά τα τραγούδια, ούτε αυτός ο άγευστος Ιησούς εμφανίζονται στην ίδια τη Βίβλο. Έτσι, ποιος ξέρει, ίσως τελικά καταφέρουμε να ενσταλάξουμε στα παιδιά μια κάποια ανεπαίσθητη δυσπιστία για όλα τα γλυκερά πράγματα που τα περιβάλλουν – απειλώντας τα με διαβήτη – παντού γύρω τους. (Από αυτή την άποψη, αξίζει να τονιστεί, μόλις φτάσουμε στην Καινή Διαθήκη, κάτι που ο Βανς Χάβνερ [Vance Havner] τόσο εύστοχα παρατήρησε: ότι ο Ιησούς μας διέταξε να είμαστε το αλάτι της γης, όχι η ζάχαρή της.)
10. Τέλος, ας έχουμε υπόψη μας, όπως υπάρχει και στο φυλλάδιο οποιουδήποτε φαρμάκου, έναν κίνδυνο που αυτή εγκυμονεί: ότι από τη στιγμή που βυθίζετε το παιδί σας σε αυτό το είδος ανάγνωσης, μπορεί να αρχίσει να βλέπει όλες τις άλλες ιστορίες που συνήθως λέγονται στα παιδιά ως απλές σαχλαμάρες σε σύγκριση με τη δύναμη της Βίβλου. Ή μπορεί ακόμη και να διατηρήσει αυτό το συναίσθημα στην ενήλικη ζωή του όταν πέφτει πάνω σε κάθε είδους (φθηνή) λογοτεχνία. Είναι ένας κίνδυνος, πάντως, που είναι διαχειρίσιμος, όπως μπορούμε να βεβαιώσουμε πολλοί από εμάς που έχουμε ήδη πέσει σε αυτόν.
⸙⸙⸙
[Το άρθρο του Miguel Ángel Quintana Paz δημοσιεύτηκε στο The Objective.]
