Ο Κώστας Βραχνός για την ποιητική του συλλογή Τσακίρ κέφι (Νεφέλη, 2024)
Αισθάνομαι κατ’ αρχάς την ανάγκη να απολογηθώ. Όσοι πάρετε το βιβλίο και το διαβάσετε, ίσως μείνετε με μία γεύση «αγνωμοσύνης», ακόμα και «μηδενισμού». Αν αυτή η γεύση διατηρηθεί, η βαθύτερη προσπάθειά μου θα έχει αποτύχει. Διότι θα έχω καταχραστεί αγρίως την προνομιακή ασυλία της Ζωής. Θα μοιάζω κι εγώ στους αριστερούς διανοούμενους των καφέ του Παρισιού που το 1956 εξυμνούσαν τον κομμουνισμό, την ώρα που τα σοβιετικά τανκς αιματοκυλούσαν τη Βουδαπέστη.
Παρεμπιπτόντως –δεν σας κρύβω– η αρχική ιδέα ήταν στο αυτί του οπισθόφυλλου να υπάρχει μια θήκη με ένα ξυραφάκι μέσα. Όμως μου συνέβη εδώ ό,τι μου συμβαίνει στην καθημερινότητα 8 στις 10 φορές και περιγράφεται στο μεσαιωνικό φιλοσοφικό παράδειγμα του «γάιδαρου του Μπουριντάν», ο οποίος πεθαίνει από την πείνα, ανίκανος να επιλέξει ανάμεσα σε δύο πανομοιότυπα δεμάτια σανό: μου ήταν ξαφνικά αδύνατο να επιλέξω ανάμεσα στη Gillette και τη Wilkinson, με αποτέλεσμα η θαυμάσια ιδέα να θαφτεί λίγο μετά τη σύλληψή της.
Υπάρχει, παραδόξως, όχι αγνωμοσύνη αλλά έντονη, κρυφή ευγνωμοσύνη πίσω από όλον τον ζόφο του βιβλίου και η οποία –χωρίς πλάκα– συνίσταται στην πεποίθηση ότι τα πράγματα θα μπορούσαν άνετα να είναι πολύ χειρότερα από όλες τις απόψεις και σε όλα τα μέτωπα. Ένα αίσθημα, λοιπόν, κοσμικής κωλοφαρδίας αλλά και προσευχόμενου γλιτωμού, καθώς τίποτα δεν εμποδίζει να έρθουν τα πάνω κάτω. Και γιατί πρέπει τάχα να είμαστε ευγνώμονες; Γιατί έτσι. Γιατί το λέει ο Walt Whitman. Και όποιος έχει διαβάσει Whitman ξέρει γιατί. Ε, αυτά εδώ τα ποιήματα έχουν –ας μην κρυβόμαστε– μιαν αντι-Whitman ασοφία. Ίσως, πάλι, αυτά τα ποιήματα να γράφτηκαν χάρη στην απουσία ευχαριστιακού πνεύματος και στο μέτρο αυτό να υπηρετούν κάποια χαμηλά μεν αλλά εξίσου ζωτικής σημασίας κίνητρα, όπως είναι φερ’ ειπείν ο εξορκισμός μιας φυσικής απελπισίας. Διότι υπάρχει ενίοτε αρκετή απελπισία. Και η μεγάλη πνευματική και καλλιτεχνική πρόκληση είναι ν’ αποφύγει κανείς τουλάχιστον τα ευτελή θέλγητρα αυτής της απελπισίας, να μη διολισθήσει στην επαίσχυντη αυταρέσκεια της κατήφειας, στην πόζα της ατελέσφορης συνοφρυώσεως, σαν τον έφηβο που σ’ όλο το πάρτι, κι ενώ όλοι μέσα χορεύουν και γελούν, κάθεται μόνος και στοχαστικός στο μπαλκόνι, ξεροσταλιάζοντας εις μάτην να τον προσεγγίσουν και να τον ρωτήσουν πού τρέχει ο λογισμός του. Αγγούρια: πολύ συχνά ο μελαγχολικός δεν απέχει και πολύ απ’ τον μαλάκα. Δεν θυμάμαι ποιος ήταν που είπε ότι βλάκας είναι εκείνος που φοβάται να χαρεί.
Όπως σημειώνει ο Δαρβίνος στην περίφημη μελέτη του Η έκφραση της συγκίνησης στον άνθρωπο και στα ζώα: «τα αναφιλητά φαίνεται να είναι ιδιοτυπία του ανθρώπινου είδους, καθώς οι φύλακες των Ζωολογικών Κήπων με έχουν διαβεβαιώσει πως δεν έχουν ποτέ ακούσει ούτε ένα αναφιλητό από κάποιο είδος πιθήκου». Ας μην παίρνουμε όμως πολύ θάρρος γι’ αυτό το ανθρωποκεντρικό μονοπώλιο. Γράφει ο Mark Twain στις Σκέψεις για την επιστήμη του αυνανισμού: «Ο κ. Δαρβίνος αναγκάστηκε με πολλή θλίψη να αποκηρύξει τη θεωρία του σύμφωνα με την οποία ο πίθηκος είναι συνδετικός κρίκος μεταξύ ανθρώπου και κατωτέρων όντων. Θεωρώ εν τούτοις ότι επέδειξε ιδιαίτερη βιασύνη. Ο πίθηκος είναι το μόνο ζώο που εκτός από τον άνθρωπο κατέχει και ασκεί την επιστήμη της μαλακίας. Τι τρανότερη απόδειξη απαιτείται για να αποδειχθεί η από τον πίθηκο καταγωγή μας;» Ίσως εκεί να κινείται το παρόν βιβλίο: στην απέραντη επικράτεια μεταξύ αναφιλητού και αυνανισμού. Μην κοροϊδευόμεθα: στη μυστική τους ένωση. Τι θέλω να πω; Τίποτα. Ότι αυτή η ποιητική συλλογή εκπορεύεται και διαπνέεται από ένα αμφιθυμικό αίσθημα «ιερής γελοιότητος» θα λέγαμε, που κρυφό σκοπό έχει να προσφέρει με οποιοπαθητικό τρόπο ένα αντίδοτο στην αυτοδηλητηρίαση. Διαβάστε αυτά τα λόγια σαν τη φθονερή αντιπρόταση ενός όντος που δεν έχει υψωθεί στο επίπεδο της ευχαριστίας. Διαβάστε αυτά τα λόγια σαν την ανώφελη ξαγρύπνια ενός ακροφοβικού ορειβάτη. Προς Θεού, μην πάρετε κυριολεκτικώς τις μεταφορές. Πάρτε όμως τοις μετρητοίς τις παρομοιώσεις, διότι τα φαινόμενα απατούν από καταβολής κόσμου. Μιλώντας για τον Thomas Bernhard και την επαμφοτερίζουσα συμπεριφορά μας, λέει ο ηθοποιός Bernhard Minetti: «Πώς ορίζουμε την ύπαρξη; Ως κωμικό γεγονός, ως τραγικό γεγονός ή ως υπερφυσικό γεγονός; Είμαστε ζώα, είμαστε φουκαράδες ή είμαστε υπεράνθρωποι; Αναλόγως του πώς καταλαβαίνουμε τον εαυτό μας, πράττουμε και πάσχουμε από ό,τι πάσχουμε».
Στο μεταξύ, μεσολαβεί η απεραντοσύνη του Μυστηρίου, το οποίο λησμονούμε λόγω υπέρμετρης εξοικείωσης με τη γέννηση. Μεσολαβεί η Χάρις, απ’ την οποία δεν επωφελούμαστε επειδή την αγνοούμε συστηματικά. Μεσολαβεί, τέλος, η Ομορφιά, την οποία οφείλουμε ν’ αναζητούμε και που, όταν δεν τη βρίσκουμε, φταίμε χωρίς δεύτερη κουβέντα εμείς. Θέλω να πω ακόμα το εξής: χωρίς ποίηση δεν έχουμε ούτε νεροπίστολο ν’ αμυνθούμε ενάντια στο Παράλογο, ενώ χωρίς θεολογία δεν πάμε ούτε στον διάολο. Όπως καταλάβετε, αγαπώ την αδιέξοδη κλιμάκωση, τις τρύπες στο νερό, τον εμπνευσμένο ανορθολογισμό, τις έντιμες μορφές εκφραστικής εκτόνωσης, το παραλήρημα, το παραλήρημα, το παραλήρημα, καθώς επίσης και το παραλήρημα. Όσο κι αν ακούγεται γελοίο, για όσους από εμάς φοβόμαστε στ’ αλήθεια την κόλαση –από μία άποψη πολύ περισσότερο και απ’ τους ίδιους τους παπάδες–, η αυτοανάφλεξη θεωρείται ως μία θλιβερή μεν αλλά διόλου ευκαταφρόνητη δυνατότητα.
⸙⸙⸙
[Το κείμενο αυτό άνοιξε την εκδήλωση για την κυκλοφορία της ποιητικής συλλογής του Κώστα Βραχνού Τσακίρ κέφι, που διοργανώθηκε στις 15 Δεκεμβρίου στο Σ22, τον χώρο των εκδόσεων Νεφέλη, στη Νεάπολη Εξαρχείων.]
