Όταν το 1987 δημοσιευόταν στον συλλογικό τόμο Σημειογραφία του Στράτη Μυριβήλη – Διατύπωση μνήμης και τιμής της μνημειώδους σειράς «Τετράδια Ευθύνης» το δοκίμιό μου Το «σύνδρομο του Φόρτη», όλα έδειχναν ότι ο λεγόμενος Ανεπτυγμένος Κόσμος οδηγείται –μαθηματικώς και με ρυθμούς όλο πιο επιταχυνόμενους– στην Παγκοσμιοποίηση και αυτονόητα στην αποθέωση της αυστηρότερης δυνατής εξειδίκευσης των όπου γης μορφωμένων αλλά και ευρύτερα των εργαζομένων. Θυμίζω ότι ο Φόρτης –κατά κόσμον κυρ-Κομνηνός– ήταν ένας από τους ταπεινούς ήρωες στο μνημειώδες μυθιστόρημα Η Παναγιά η Γοργόνα. Tο παρατσούκλι το είχαν κολλήσει οι συγχωριανοί του στη Σκάλα Συκαμιάς της Λέσβου, όταν επέστρεψε κακήν κακώς από την Αμέρικα μόλις 6 χρόνια από τη μετανάστευσή του, επειδή εξαιτίας της αυστηρής ειδίκευσής του στο εργοστάσιο Ford έχασε το ένα του μάτι πελεκώντας τα κεφάλια από τις βίδες στο σασί που περνούσε μπροστά του στον ιμάντα παραγωγής. Του έδωσαν μια αποζημίωση και τον έδιωξαν. Κι όμως! «Το σύστημα» το είχε θεοποιήσει! Είχε, μάλιστα, αναρτήσει στο καφενείο του τη φωτογραφία του Ford ανάμεσα σε εκείνες του Βενιζέλου και του Πατριάρχη Ιωακείμ, αποκαλώντας τους «η Αγία Τριάδα»! Οι δε συντοπίτες του είχαν μείνει αποσβολωμένοι από τις αφηγήσεις του για το «σύστημα». Και μουρμούριζαν: «Εχ, βρε, αυτή η Αμέρικα! Να τόπος, να πας να βγάλεις το μάτι σου, να κόψεις το χέρι σου, και να πεις “χαλάλι”!». Το είχε πάθει νωρίτερα και ο Σαρλώ στους Μοντέρνους Καιρούς, βιδώνοντας εκατομμύρια μπουλόνια, μέχρι που του τη… βίδωσε για τα καλά! Κι άλλοι κι άλλοι, ὧν οὐκ ἔστιν ἀριθμός…
Κι όμως, 78 ολόκληρα χρόνια από την κυκλοφορία του μυθιστορήματος και σχεδόν 40 από το δημοσίευμά μου, υπό τη μέγγενη μάλιστα πια της Τεχνητής Νοημοσύνης και του υπερσυγκεντρωτισμού (δβ. μονοπώλησης) της Γνώσης και του Χρήματος, η γενιά Z φαίνεται να δίνει έντονα δείγματα γραφής ανοίγοντας τη βεντάλια των γνώσεών της και, ακόμη καλύτερα, εμπλουτίζοντας την κουλτούρα της! Αν, για παράδειγμα, παρατηρήσουμε ο καθένας μας από το οικογενειακό και ευρύτερο κοινωνικό του περιβάλλον πόσα παιδιά τις τελευταίες δεκαετίες εισάγονται (και όχι «πετυχαίνουν», όπως θα ανακοίνωσε πανηγυρικά η γιαγιά τους στις γειτόνισσες) σε Σχολές που όχι μόνο δεν ενδιαφέρονταν για το αντικείμενό τους, αλλά συμπληρώνοντας το μηχανογραφικό ούτε καν είχαν ακούσει το όνομά τους και προσέξουμε πού βρέθηκαν αυτά σε 1-2 χρόνια ή ορισμένα ακόμη και μετά την αγγαρεία λήψης του πτυχίου τους, θα επιβεβαιώσουμε το φαινόμενο. Άλλα ξαναδίνουν εξετάσεις, άλλα φεύγουν στο εξωτερικό, άλλα βρίσκουν αποκούμπι για μια ειδικότητα που τα ελκύει σε ιδιωτικές σχολές και κολλέγια. Και ουκ ολίγα αχρηστεύουν ακόμη και τα τεσσεράμισι από τα πέντε χρόνια π.χ. του Πολυτεχνείου και εκτινάσσονται σε μια σχολή χορού ή θεάτρου, ενδεχομένως και στο πλατό κάποιου τηλεοπτικού talent show. Συλλέκτες και συλλέκτριες σπόρων γνώσης και εμπειρίας, ανατροπείς κατά κανόνα στις όποιες νόρμες των boomers γονιών τους, ίσως και δασκάλων τους.
Θα λέγαμε, λοιπόν, ότι για τα ελληνικά δεδομένα –των δύο βημάτων εμπρός και του ενός ή και των τριών πίσω σε πολλούς χώρους της δημόσιας σφαίρας– η πρόσφατη (σχεδόν) ολοκλήρωση της καθιέρωσης του «(σχεδόν) πολλαπλού βιβλίου» σε (σχεδόν) όλες τις βαθμίδες της Εκπαίδευσης αποτελεί ένα θαύμα, έστω με τις δραματικές επί 6-7 χρόνια καθυστερήσεις της και τους αστερίσκους που συνοδεύουν την εφαρμογή της από τη σχολική χρονιά 2027-28. Η μικρή αυτή «επανάσταση» δείχνει ότι και η Πολιτεία αφουγκράστηκε πλέον την ανάγκη της γενιάς Ζ για πετριές στο τέλμα και προσφέρει στις τελευταίες σχολικές «φουρνιές» της, κατ’ εξοχήν όμως στην επερχόμενη γενιά Α(λφα), δηλαδή στα νέα γυμνασιόπαιδα και στα μικρότερά τους, τη δυνατότητα κάποιων προσεγγίσεων της γνώσης από διαφορετικές οπτικές γωνίες, που «τραυματίζουν» με αμυχές τουλάχιστον το «σύνδρομο του Φόρτη» και τη σχιζοφρένεια του Σαρλώ. Θα επικαλεστώ ένα μόνο παράδειγμα –πολύπλευρα όμως εύγλωττο, φρονώ–, ώστε να μορφώσουμε μια γνώμη για το τι αφήνει πίσω του το εκπαιδευτικό μας σύστημα και τι υποδέχεται: Την προσέγγιση στην Επέτειο του Πολυτεχνείου των συγγραφικών ομάδων της Γλώσσας Α΄ Δημοτικού από τους 3 εκδοτικούς οίκους: Στο 1ο εγχειρίδιο μιλάει αρχικά ο δικτάτορας αποκαλύπτοντας τις προθέσεις του, ακολουθούν μέσα από φωτογραφία της εξέγερσης αντιδράσεις πολιτών υπέρ των δικαιωμάτων τους, παρατίθεται ποίημα στολισμένο με κόκκινα γαρίφαλα και ακολουθεί ερώτηση εμπέδωσης προς τους μαθητές. Στο 2ο παρατίθενται 4 σχετικές εικόνες, ακολουθεί το κύριο σύνθημα του Αγώνα (Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία) συνοδευόμενο από αρκετές ερωτήσεις προς τους μαθητές και το αφιέρωμα καταλήγει με μήνυμα. Στο 3ο υπάρχουν μόνο δύο ζωγραφιές, η ημερομηνία και η φράση «Εδώ Πολυτεχνείο» και το κύριο σύνθημα· τίποτε άλλο. Με άλλα λόγια, «ο καθείς και τα όπλα του»! Ευελπιστώντας συγχρόνως να μη… «βγουν τα όπλα» στους συλλόγους των δασκάλων και των καθηγητών για την επιλογή πακέτου σε κάθε τάξη και μάθημα.
Βέβαια, για να είμαστε ειλικρινείς, οι εκλεκτοί και οι εκλεκτές –ή έστω οι τολμηροί και οι τολμηρές– εκπαιδευτικοί όλων των βαθμίδων και ειδικοτήτων που ενεπλάκησαν στο εγχείρημα εκπόνησης των νέων εγχειριδίων με το ρίσκο της ευγενούς (αυτονόητα) άμιλλας αφενός μεταξύ των συγγραφικών ομάδων και αφετέρου μεταξύ των εκδοτικών ή και φροντιστηριακών επιχειρήσεων, μουμιοποιώντας έτσι το διαχρονικό μονοπώλιο της γνώσης, αλλά προπάντων της σκέψης, της κρίσης και της αισθητικής, δεν απέφυγαν και ορισμένα λάθη, όπως γραμματικές αντιφάσεις, συντακτικά ολισθήματα κ.λπ. Εύγλωττη η περίπτωση ενός εγκεκριμένου εγχειριδίου, το οποίο «έχει αποσυρθεί προσωρινά από το Μητρώο για διορθώσεις» (!).
Ας μας επιτραπεί να επισημάνουμε ένα απειροελάχιστο δείγμα από απροσεξίες (γραμματικές, συντακτικές, σημασιολογικές, αλλά και τυπογραφικές) πολλών συγγραφικών ομάδων, που το «χτένισμα» από τον επιμελητή και τον συντονιστή τους δεν τις απάλειψε. Λυπάμαι, μάλιστα, ως φιλόλογος που επισημαίνω ότι τα περισσότερα «παροράματα» συναντώνται στα… φιλολογικά βιβλία! Στα περισσότερα, λοιπόν, εγχειρίδια διαφόρων μαθημάτων υπάρχει εκτεταμένη σύγχυση ως προς το τελικό -ν, φαινόμενο που παρουσιάστηκε τελευταία σε ολόκληρο το φάσμα του έντυπου και διαδικτυακού λόγου, παρόλο που η επίσημη Γραμματική παραμένει ακλόνητη στον κανόνα! Κάτι ανάλογο συμβαίνει και με τον τονισμό. Στο Τετράδιο Εργασιών Γλωσσικής Διδασκαλίας Γ΄ Γυμνασίου ένα ελάχιστο δείγμα: δεν θα πρέπει να υποτιμάται // με αυτή την ενδιαφέρουσα παρέα // αλλά και ποια συναισθήματα σού δημιουργεί. Αχρείαστο και το λάθος: έναν / μια ηγέτη χώρας, έναν / μια καλλιτέχνη. Στην Πληροφορική Α΄ Λυκείου: αλλάζουν την λογική // στην βελτιστοποίηση // στην συνέχεια // την διαδικασία // δεν γίνεται // στην μέθοδο κ.λπ. Στη Μελέτη Περιβάλλοντος Δ΄ Δημοτικού: [Ένας εκδότης] Όλοι οι άνθρωποι, ανεξάρτητα τη χώρα καταγωγής τους // Συνήθως η λέξη νόμος μας φέρνει στο μυαλό // και ποια δικαιώματά του καταπατώνται (αντί: καταπατούνται) // Η κάθε ομάδα ορίζει εκπρόσωπο, ο οποίος / η οποία ανακοινώνει στην τάξη όσα έχουν καταγράψει οι ομάδες (αντί: έχει καταγράψει η ομάδα του / της)κ.λπ. [Άλλος εκδότης] Δεν χρειάζομαι // δεν θα καταλάβουν // δεν γνωρίζονται // κι εκείνοι έχουν υποχρεώσεις κάποιες κ.λπ. Από το Βιβλίο Παραγωγής Λόγου Νεοελληνικής Γλώσσας Γ΄ Γυμνασίου: δεν θυμούνται ή δεν γνωρίζουν τον καθένα // με ποια σειρά θα τις παρουσιάσατε; // Για αν ανασκευάσω ένα επιχείρημα κ.λπ. Μια ματιά και στην α΄ ραψωδία της Οδύσσειας (Α΄ Γυμνασίου): νερό τους χύνει να νιφτούν // σκαλιστό τους έστρωσε τραπέζι // ψωμιά τους έφερε // κι εκεί νερό τους έχυναν // Ποια παινεύονταν παρά ώς ήταν παλικάρια; // χαρά τους που το ξένο βιός // και σπαταλούν το βιός μου // πού ’ναι (= τα οποία είναι) στολίδια του γλεντιού // Μα εκείνος δεν του το ’δωσε, γιατί τους επουράνιους φοβόνταν κ.λπ., αλλά και στο Βιβλίο Μαθητή: ποιες πληροφορίες σου προσφέρει // και να μην βαριέσαι όσο την διαβάζεις κ.λπ.
Πολύ στοχευμένα κλείνω τα ελάχιστα αυτά δείγματα (ή δήγματα) γραφής των νέων σχολικών βιβλίων με την ελάχιστη δυνατή αναφορά στα εγχειρίδια της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, με τα οποία κάνουν την –κρίσιμη και βαθιά τραυματική έως τώρα– γνωριμία τους με τα Αρχαία τα μαθητούδια της Α΄ Γυμνασίου! Επιτέλους, αποσύρεται του χρόνου το βιβλίο που υποδέχεται τα χθεσινά παιδιά του Δημοτικού με πρώτο κείμενο (έστω και με ελαφρά διασκευή) απόσπασμα από τον… «Πρωταγόρα» του Πλάτωνα! Τα νέα βιβλία εννοείται ότι δουλεύουν με μπόλικο Αίσωπο και με περίσσεια ευρηματικότητας, π.χ. με κόμικ, που –όσο να ’ναι– προσελκύουν το ενδιαφέρον της Γενιάς Άλφα. Ωστόσο, γιατί και εδώ αβλεψίες; Γιατί ο βαρβαρισμός στο εισαγωγικό κιόλας κόμικ [του ενός εκδότη]: Νέα μαθήματα, νέοι καθηγητές, νέες και πολλές υποχρεώσεις και μέσα σε όλα αυτά ένα εντελώς καινούργιο μάθημα: τ η ν Αρχαία Ελληνική Γλώσσα. Αλλά και προς τι (με μπούσουλα την κοτσάνα «βρίσκεται στο άνθος της… ηλικίας του», που ποτέ δε μαθαίνουμε ποιας απ’ όλες τις ηλικίες) η διαιώνιση του σφάλματος συμπλήρωσαν το 18ο έτος της ηλικίας τους; Η ηλικία κάποιου (ανθρώπου, καραβιού, ναού, δέντρου) δεν είναι η ζωή του, για να έχει 3ο, 21ο, 87ο κ.ο.κ. έτος. Είναι στιγμή της ζωής του. Ή λοιπόν «συμπλήρωσαν το 18ο έτος της ζωής τους» ή «βρίσκονται σε ηλικία 18 ετών και άνω». Και, βέβαια, δε λείπουν και εδώ τα να την μάθεις // την διπλανή σου κ.τ.ό. [Στον έτερο εκδότη] συναντάμε τα ονόματα των τυραννοκτόνων: του Αρμοδίου και του Αριστογείτονα. Όμως, ή του Αρμόδιου και του Αριστογείτονα (το ορθότερο) ή του Αρμοδίου και του Αριστογείτονος.
Με τα πιο πάνω απειροελάχιστα (παρα)δείγματα γραφής, ασφαλώς και δεν έχω πρόθεση να μειώσω το supernova σκηνικό στο εκπαιδευτικό μας στερέωμα. Στοχεύω απλώς να επισημάνω ότι κάναμε που κάναμε, επιτέλους, το Θαύμα της κάποιας ποικιλίας στον τρόπο προσέγγισης ενός γνωστικού αντικειμένου· δηλαδή, κλείνουμε πια με λιγότερες ενοχές το μάτι στα παιδιά ότι δε διδάσκουμε θέσφατα· οπότε τα ενθαρρύνουμε, με άλλα λόγια, να ξεριζώσουν από τους μηχανισμούς σκέψης τους την –ανέραστη μεν αλλά και αγέραστη– παπαγαλία κινούμενα και σε απάτητα μονοπάτια στοχασμού και έκφρασης. Συνεπώς, δεν είναι αμαρτία να βάζουμε μόνοι μας αγκάθια και τρικλοποδιές στη νέα πορεία τους; Ποιος τεταρτοδεσμίτης υποψήφιος της δεκαετίας του ’80 ξεχνάει τα εκατοντάδες λάθη της αλήστου μνήμης Κοινωνιολογίας, τα οποία αναγκαζόταν να αποστηθίσει, γιατί φοβόταν πως θα του κόψουν μονάδες, αν γράψει το σωστό! Προσωπικά, το κουβαλάω σαν ανεξίτηλο τραύμα, αφενός ως διδάσκων το βιβλίο και αφετέρου ως βαθμολογητής στις Πανελλαδικές. Φυσικά, δεν έκοβα τίποτα βρίσκοντας σε γραπτά κάποιο από τα λάθη του βιβλίου, αντιθέτως πρόσθετα 1-2 μόρια, όταν ενίοτε συναντούσα γραπτά με το λάθος του βιβλίου και σε παρένθεση το σωστό! Συνέχαιρα, έτσι, νοερά τόσο τον/τη μαθητή/-τρια όσο και τον/τη συνάδελφο που είχε διδάξει στο παιδί το ορθό! Η δε αθλιότητα του Συστήματος και των αρμοδίων εκρήγνυται, όταν σκεφτούμε ότι το εν λόγω εγχειρίδιο διδασκόταν από το 1983 για σχεδόν 20 χρόνια, αλλά η μοναδική «διόρθωση» που έγινε (ήδη από τη 2η κιόλας έκδοση) ήταν στο ορθότατο ρήμα «αντεπεξέρχομαι», που υπήρχε 2 φορές. Ε λοιπόν, το χάλασαν σε… «ανταπεξέρχομαι»!
Η εισαγωγή, λοιπόν, του (σχεδόν) πολλαπλού βιβλίου αποτελεί έναν σημαντικό παράγοντα για το φαινόμενο που πραγματευόμαστε εδώ. Να διευκρινίσουμε ότι το «σχεδόν» υποδηλώνει πως, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις μαθημάτων έχουν εκπονηθεί και εγκριθεί ακόμη και 4 πακέτα ανά τάξη, ωστόσο σε κάποιες άλλες δεν καλύφθηκε το minimum των 3 πακέτων ανά μάθημα, που είχε οριστεί από το Υπουργείο Παιδείας. Στη Φυσική Αγωγή και στη Βιολογία Α΄ Λυκείου, π.χ., υπάρχει μόνο 1 εγχειρίδιο! Το ίδιο και στην Ιστορία της Α΄ Γυμνασίου, στην Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή, αλλά και στη Μουσική της Γ΄ Γυμνασίου! Στην Πληροφορική Ε΄ Δημοτικού 2, το ίδιο και στην Αρχαία Ελληνική Γλώσσα και στην Ιστορία της Γ΄ Γυμνασίου κ.λπ.
Όμως στις μέρες μας αναπτύσσεται και μία άλλη δυναμική τάση μεταξύ των νέων, που δείχνει ότι πλέον το «σύνδρομο του Φόρτη» βαίνει προς αποφόρτιση, αν όχι και προς κοινωνική περιθωριοποίηση. Και ας υπόσχεται επί σειρά ετών ο Πρωθυπουργός «ακριβοπληρωμένες θέσεις» στα Ελληνόπουλα του Brain Drain· και ας διαφημίζει η ΔΕΗ τα ασύλληπτης εξειδίκευσης στελέχη της, όπως η κοπέλα που βγαίνει πρώτο ραντεβού στο bar περιγράφοντας ότι είναι «Cyber Security Architect, αναλύοντας κινδύνους και διαμορφώνοντας λύσεις με γνώμονα την ασφάλεια των συστημάτων» ή η μαμά του Μάκη στην παιδική χαρά, που είναι «βασικά Senior Data Scientist σχεδιάζοντας λύσεις τεχνητής νοημοσύνης και προϊόντα, χρησιμοποιώντας Machine Learning και GenAI με στόχο τη μοντελοποίησή τους»…
Έτσι, η επιχειρηματολογία μας προχωρεί πέρα από τις θε(αμα)τικές αναταράξεις του διδακτικού τέλματος που επιφέρει από του χρόνου το πολλαπλό βιβλίο. Στο σκεπτικό που αναπτύξαμε, αξίζει να προσθέσουμε και τα 2, 3 ή και περισσότερα πτυχία που παίρνουν στις μέρες μας κάποιοι/-ες νέοι/-ες αλλά και φιλομαθείς μεγαλύτερων ηλικιών, καθώς και τα αναρίθμητα μεταπτυχιακά και διδακτορικά που παίρνουν οι ακαδημαϊκοί πολίτες μας, συνήθως μάλιστα σε διαφορετικό αντικείμενο από τις προπτυχιακές σπουδές τους (π.χ. στην Ιατρική μετά το ΤΕΦΑΑ ή στις Διεθνείς Σχέσεις μετά τη Δημόσια Διοίκηση). Και κλείνουμε με την καταγραφή ενός εκπαιδευτικού, άρα και κοινωνικο-οικονομικο-πολιτικού, ρεύματος διεθνώς αλλά νομοθετημένου από το 2022 και στη χώρα μας. Μιλάμε για το minor degree σε κάποια πανεπιστήμια, δηλαδή το ειδικό πρόγραμμα σπουδών δευτερεύουσας κατεύθυνσης, παράλληλα με το πρόγραμμα σπουδών πρώτου κύκλου και διάρκειας τουλάχιστον ενός έτους. Το έχουν εφαρμόσει στη χώρα μας ιδιωτικά κολλέγια, ενώ το πρώτο τέτοιο πρόγραμμα δημόσιου πανεπιστημίου ξεκινά τώρα από τη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Πόσο πολυπρισματικό μπορεί να γίνει το μάθημα, ας πούμε για τον λιμναίο οικισμό του Δισπηλιού, χάρη στη συμβολή αρχαιολόγων, γιατρών, βιολόγων, γεωλόγων, χημικών, γεωπόνων και, επομένως, πόσο πιο πλούσιοι σε γνώση και κρίση οι συμμετέχοντες όντας ταυτόχρονα διδασκόμενοι και διδάσκοντες!
Αν, πάντως, αμφιβάλλετε ακόμη ότι η νέα γενιά απετάξατο στην πλειοψηφία της το «σύνδρομο του Φόρτη», δεν έχετε παρά να περάσετε βραδάκι από τα πανηγύρια σε πλατείες και γήπεδα κάποιων τυχαίων χωριών της Ελλάδας ή από τις προβλήτες νησιών το καλοκαίρι, ακόμη και από την Κλαυθμώνος και άλλες πλατείες της Αθήνας. Θα καμαρώσετε τα νιάτα μας (που ίσως τα πετύχατε απόγευμα να κορυβαντιούν με μπιτάκια στα μπιτσόμπαρα) να πιάνονται τώρα ώμο με ώμο με συνομήλικούς τους αλλά και άγνωστες και αγνώστους όλων των ηλικιών και να χορεύουν με τρελό κέφι ακατάπαυστα επί ώρες –και όχι απλώς χοροπηδώντας, αλλά γνωρίζοντας τους περισσότερους παραδοσιακούς χορούς μας, ίσως και τα λόγια τους! Τι καβοντορίτικο, τι ικαριώτικο, τι μπάλλο, τι χασάπικο και χασαποσέρβικο, τι καλαματιανό, τι τσάμικο, τι πεντοζάλη, τι ζωναράδικο… Δυστυχώς, σε παρακείμενες πλατείες μπορεί την ίδια στιγμή να μαχαιρώνονται κάποιες δεκάδες πιτσιρικάδες, αλλά –πού θα πάει;– σε 2-3 χρόνια, όσοι θα έχουν γλιτώσει το «Ειδικό Κατάστημα Κράτησης Νέων» θα αναμειχθούν κι αυτοί με τις χιλιάδες νέους και νέες στα χοροστάσια! Οπότε, σε αντίθεση με τους «Φόρτηδες», και μέσα θα είναι στον χορό και πολλά τραγούδια θα ξέρουν!
