Είναι δεδομένο –και εν πολλοίς εύλογο– ότι στη διαγενεακή διελκυστίνδα η εκάστοτε παλαιότερη γενιά διεκδικεί το αλάθητο απέναντι στη νεότερη και, συνήθως, της κουνάει επιτιμητικά το δάχτυλο για ένα σωρό πτυχές της στάσης και της πρακτικής της απέναντι στη ζωή και στους ανθρώπους. Βέβαια, το τι «σούρνει» η νέα στην παλαιά, αντίστοιχα, μόνο με αλυσίδα από… «μπιπ» μπορεί να παρουσιαστεί!
Οι προσλαμβάνουσες παραστάσεις κάθε γενιάς μέσα σε ένα περιχαρακωμένο σε γενικές γραμμές πολιτισμικό περιβάλλον διαμορφώνονται από τα ενδομήτρια ακούσματα αρχικά και με τον καιρό από εικόνες, διαβάσματα, βιώματα άμεσα ή έμμεσα υπό την επήρεια των ερεθισμάτων όλων των αισθήσεων, με τη συνδρομή, εννοείται, του συναισθήματος, της μνήμης, της κρίσης και όλων των άλλων νοητικών λειτουργιών.
Επιχειρώντας μια grosso modo σύγκριση στο πεδίο του γλωσσικού –αλλά και του παραγλωσσικού και του εξωγλωσσικού– κώδικα των τριών σημερινών γενεών, θα θυμίσω ότι η δική μου γενιά –οι μέχρι πρότινος άνω των 65, αλλά προσφάτως, με την φαεινή έμπνευση όσων επιβάλλουν τα μέτρα για τα εμβόλια, οι άνω των 60 πλέον (!)– γνώρισε την τηλεόραση οριακά στην εφηβεία (και ενήλικες πια οι σημερινοί άνω των 65), οπότε η διάχυση του λόγου που εισέπραττε προερχόταν πιο εξατομικευμένα από τα βιβλία και μαζικά από το ραδιόφωνο, τις εφημερίδες και τα περιοδικά. Προσωπικά, μεγάλωσα με τον Μίκυ Μάους, τον Σεραφίνο, τον Ποπάυ, τον Τιραμόλα, τον Ταρζάν, τον Μπλεκ, το Κράνος, τις επανεκδόσεις του Μικρού Ήρωα, τα Κλασσικά Εικονογραφημένα, ενώ διετέλεσα και «διαπλασόπουλο» (παραλείποντας τα 2 περιοδικά, που έμμεσα ή άμεσα μας υποχρέωναν επί χούντας στο σχολείο να αγοράζουμε). Για τα κορίτσια, πάντως, οι επιλογές ήταν δραματικά περιορισμένες σε 3-4 από τα προηγούμενα περιοδικά και στη θρυλική Κατερίνα, που κυκλοφόρησε προκαλώντας σεισμό τη δεκαετία του ’70.
Τα παιδιά μου (αγόρι και κορίτσι) και «παιδιά» της ιδιωτικής πλέον τηλεοπτικής πλημμυρίδας, μεγάλωσαν κυρίως με κινούμενα σχέδια, όπως Στρουμφάκια, Χελωνονιντζάκια, Μικρό μου Πόνυ, Μάγια η μέλισσα, Αστυνόμος Σαΐνης, Ροζ Πάνθηρας, Scooby Doo, He-Man and the Masters of the Universe, Thundercats, Transformers, Κάντυ Κάντυ, Το Θαυμαστό Ταξίδι του Νιλς Χόλγκερσον κ.ά., εννοείται όλα εισαγόμενα και μεταγλωττισμένα, ενώ από τα περιοδικά η Κατερίνα προήχθη πανηγυρικά σε Σούπερ Κατερίνα, εμφανίστηκαν δε ταπεινά η Μανίνα, το Ποπ Κορν, το Αφισόραμα, αλλά και μουσικά περιοδικά, όπως το Metal & Heavy Metal Hammer.
Και τώρα, οι εγγονές μου (προσχολικής ακόμη ηλικίας): Η γενιά των κινητών, των τάμπλετ και του ψηφιακού σύμπαντος εν γένει, τα παιδιά και οι έφηβοι που δικαιώνουν, έστω αντιστρόφως, τη θεωρία των ιδεών του Πλάτωνα έχοντας στον επίγειο κόσμο της καθημερινότητας τον πραγματικό εαυτό τους και την ένσαρκη δραστηριότητά του, αλλά ασφαλή αντίγραφά της (φωτογραφίες, βίντεο, άλλα δεδομένα και εφαρμογές) στον αποθηκευτικό κόσμο του Cloud! Από την προσχολική ήδη ηλικία παίζουν στα δάχτυλα την ηλεκτρονική τεχνολογία, δίνοντας ενίοτε και συμβουλές στους γονείς τους και φυσικά… κοροϊδεύοντας τους παππούδες και τις γιαγιάδες τους! Εντελώς ενδεικτικά κάποια από τα άπειρα κινούμενα σχέδια –είτε σε ταινίες είτε σε σειρές– που παρακολουθούν κυρίως μέσα από τις διάφορες συνδρομητικές πλατφόρμες: Pikachu (Pokémon), Vaiana, Super Wings, Baby Panda, Πέππα το γουρουνάκι, Gabi, Ben and Holly, Δράκοι: Ομάδα Διάσωσης, Ήρωες Νέας Γενιάς κ.λπ. Και τα παιδικά ή εφηβικά περιοδικά; Κάποια ελάχιστα, περισσότερο ως φορείς αυτοκόλλητων με παιδικούς ήρωες, δύο μάλιστα εκδίδονται από βιομηχανίες παιδικών παιχνιδιών.
Απέφυγα πολύ συνειδητά να αξιολογήσω, να σχολιάσω ή έστω να σκιαγραφήσω το περιεχόμενο, το ποιόν, την ιδεολογική γραμμή του υλικού που «έθρεψε» και «θρέφει» τις τρεις γενιές. Μελετώντας, όμως, κανείς μακροσκοπικά την τάση από δεκαετία σε δεκαετία στη Μεταπολεμική Εποχή, διαπιστώνει ως προς τις προσλαμβανόμενες παραστάσεις, οι οποίες με τη σειρά τους κατακάθονται ως προσλαμβάνουσες, τη θεαματική συρρίκνωση του γραπτού λόγου και την επέκταση –σχεδόν κυριαρχία– της εικόνας. Και τούτο όχι μόνο για τις άγουρες ηλικίες, αλλά πια και για τις πιο ώριμες. Εκρηκτική επιβεβαίωση, κατά τη γνώμη μου, η πορεία των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, καθώς αποτελεί μέγεθος εύκολα και κατά το δυνατόν «αντικειμενικά» μετρήσιμο! Στις παλαιότερες γενιές, για παράδειγμα, καταγράφαμε σαν δήθεν «αναγνωσιμότητα» την πώληση βιβλίων, εφημερίδων ή περιοδικών, αλλά αυτά είναι νούμερα τυφλά, εξού και η επινόηση του πονηρού όρου «ευπώλητα»· διότι, θεωρητικά, μπορεί να αγοράστηκαν σε μία ημέρα 100 βιβλία από κάποιους και να μη διαβάστηκαν ποτέ ή, αντιθέτως, 100 βιβλία να δανείστηκαν ή να μεταπωλήθηκαν από 2ο ή 3ο χέρι και με λαχτάρα να διαβάστηκαν από 5000 άλλους αναγνώστες, στοιχείο που δε θα καταγραφεί ποτέ! Κάτι ανάλογο ισχύει και με τις κυκλοφορίες των εφημερίδων και των περιοδικών: Αγοράστηκαν, αλλά είναι σκοτεινή η αναγνωστική μοίρα τους από εκεί και πέρα, μέχρι να καταλήξουν περιτύλιγμα αυγών ή καλαπόδια παπουτσιών.
Στα social media, ωστόσο, αναπτύσσεται μια κάποια «διαλεκτική» καταχωριζόμενη όχι μόνο με απλούς αριθμούς θέασης (τα ιερά «views»), αλλά και με σημειωμένες αντιδράσεις (τα όσια «likes»), ακόμη περισσότερο και με σχόλια. Βέβαια, μακρά και αδιέξοδη συζήτηση πώς και γιατί πατιέται μια Α ή μια Χ αντίδραση (συχνά, γιατί το δάχτυλο δεν είναι τόσο λεπτό και αγγίζει στην οθόνη του κινητού το γέλιο αντί για το δάκρυ σε μια πένθιμη ανάρτηση…), πώς γίνεται viral (δηλαδή… ιογενής λοίμωξη) ένα θέμα, πώς τα καταφέρνουμε να «σκοτωθούμε» οι υποστηρικτές και οι αρνητές των εμβολίων, αλλά και πώς ξεπηδούν από κινήματα που ανέτρεψαν καθεστώτα μέχρι κινήματα αρνητών της… απογραφής πληθυσμού!
Το τοπίο, λοιπόν, που σφαιρικά παρουσιάζει η σημερινή διαχείριση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης από τους ίδιους τους χρήστες παγκοσμίως, επιφέροντας και ανακατατάξεις στο εταιρικό και ιδιοκτησιακό καθεστώς τους (π.χ. Meta, φαραωνική σύγκρουση για το Twitter κ.λπ.) δείχνει μια εντυπωσιακή μετατόπιση των εφήβων και των νέων από το Facebook, άσχετα αν διατηρούν σε αυτό ενεργούς ή ανενεργούς τους λογαριασμούς τους, προς το Instagram κυρίως, αλλά και το TikTok. Στιγμιαίο και… τηλεγράφημα το πρώτο: Insta(nt) (tele)gram! Επομένως, η συνταγή απλή: Άφθονες φωτογραφίες ή βιντεάκια και λίγα λόγια, έτοιμα μάλιστα τα περισσότερα και σε λατινική γραφή μέσω των περίφημων hashtag. Ακόμη και η αντίδραση είναι μονοσήμαντη: καρδούλα (like) ή τίποτα. Και, αν νιώσεις την ανάγκη για σχόλιο, διαθέτουμε και φατσούλες, τι χρειάζονται οι λέξεις, που μάλιστα –μέσα και στην παραζάλη του στιγμιαίου– εγκυμονούν και λάθη;
Πάντως, και το Φρέαρ δείχνει να νεάζει πλέον ακολουθώντας το ρεύμα. Διότι μπορεί να καταπονούμε τους αναγνώστες μας με κατεβατά σοφίας και ελάχιστες εικόνες. Ωστόσο, μη μας διαλάθει ότι το παρόν τεύχος αναρτάται με το εμβληματικό hashtag… #007!
