Ήταν Φεβρουάριος του 1989, όταν ο Κώστας Τσιρόπουλος καθιέρωσε στην ιστορική Ευθύνη (τχ. 206) τη μόνιμη στήλη «Γλώσσα έθιμο εθίμων». Άλλωστε, και ο υπότιτλος του περιοδικού ήταν «Περιοδικό Ελευθερίας και Γλώσσας», το δίδυμο της μόνιμης έγνοιας του Σολωμού. Τη στήλη εγκαινίασαν η Ιουλία Ιατρίδη και ο Π.Β. Πάσχος. Δύο μήνες αργότερα, στο τεύχος 208, εντάχθηκα και εγώ στους μόνιμους συνεργάτες της στήλης και έμεινα αμετακίνητος και ουσιαστικά αποκλειστικός συντάκτης της στα επόμενα 238 τεύχη μέχρι τέλους –τον Δεκέμβριο 2009, οπότε εξεμέτρησε η Ευθύνη το εκδοτικό ζην. Στα χρόνια αυτά, εμπλούτισαν τη στήλη με κάποια σημειώματα και οι Μερόπη Ν. Σπυροπούλου, Τάκης Βαρβιτσιώτης, Παναγιώτης Μποκοβός, Ι.Κ. Τσέγκος, Κωνσταντίνος Βάσσης κ.ά.
Ακολούθησε η έκδοση της Νέας Ευθύνης, όπου ανέλαβα τη στήλη της Γλώσσας με τον τίτλο «Εύγλωττα». Όταν, όμως, τον Μάιο του 2013 εκδώσαμε το έντυπο Φρέαρ, ο Δημήτρης Αγγελής μού πρότεινε να αναλάβω τη στήλη με τον ίδιο τίτλο που είχαμε στην Ευθύνη και, φυσικά, το δέχτηκα μετά χαράς. Αυτονόητα η στήλη και ο ιστορικός της τίτλος μετά τα 27 τεύχη της έντυπης έκδοσης πέρασαν και στην ηλεκτρονική πλέον, που με το παρόν τεύχος έφτασε τα 11.
Μετά τη σύντομη αυτή σκιαγράφηση στην ιστορία της στήλης από το 1989 μέχρι σήμερα, ας μου επιτραπεί να παραθέσω εντελώς δειγματοληπτικά κάποια αποσπάσματα από τα σημειώματα με την υπογραφή μου στην Ευθύνη της 20ετίας 1989 – 2009 για ελάχιστες από τις αναρίθμητες χαίνουσες ακόμη πληγές. Εννοείται ότι μετέτρεψα το πολυτονικό σε μονοτονικό, αλλά κάνω και ορισμένες μικροαλλαγές με βάση την ισχύουσα από το 2011 Γραμματική:
✓ Από μόδα ξεκίνησε, σε θεομηνία εξελίχθηκε, όπως πολλές άλλες αυθαιρεσίες στη γλώσσα μας. Μιλάω για την ανόητη συνήθεια των «κουλτουριάρικων», στην αρχή, κύκλων, που ακολούθως διείσδυσε στον δημοσιογραφικό λόγο, απ’ όπου βέβαια καθιερώθηκε ευρύτατα, να καταργούνται οι καταλήξεις –ως των επιρρημάτων και να αντικαθίστανται από –α, γιατί τάχα το –ως είναι καθαρευουσιάνικο και… αντιδραστικό, ενώ το –α της δημοτικής και του λαού.
Όμως, ορισμένα επιρρήματα είναι αδύνατο να υποστούν αυτήν τη μετατροπή, καθώς άλλη σημασία έχουν με κατάληξη –ως κι άλλη με –α. Ενώ, ας πούμε δεν αλλοιώνεται η σημασία του βέβαια αντί για βεβαίως ή του άσχετα αντί για ασχέτως και πολλών άλλων, δεν ισχύει το ίδιο για τα παρακάτω: αμέσως – άμεσα, απλώς – απλά, αδιακρίτως – αδιάκριτα, εκτάκτως – έκτακτα, ακριβώς – ακριβά, ιδιαιτέρως – ιδιαίτερα, ευχαρίστως – ευχάριστα, δικαίως – δίκαια, αδίκως – άδικα, τελείως – τέλεια, περιέργως – περίεργα και ίσως ακόμη κάποια.
Αν αποτολμήσουμε, έτσι, να… μεταφράσουμε ένα νεομοδίτικο κείμενο του τύπου Συνεδρίασε έκτακτα το συμβούλιο και αποφάσισε να καλέσει άμεσα όλους αδιάκριτα τους συναδέλφους, που δίκαια αγανακτούν με την κατάσταση, απλά όμως δεν εκδηλώνουν την οργή τους, θα προσκρούαμε στις εξής φαιδρότητες: Συνεδρίασε πολύ ωραία το συμβούλιο και αποφάσισε να καλέσει όχι έμμεσα όλους τους συναδέλφους με αδιακρισία, που με δίκαιο τρόπο αγανακτούν με την κατάσταση, με απλότητα όμως δεν εκδηλώνουν την οργή τους!Με τόσα άλφα στα επιρρήματα, ας έρθει τώρα κανείς να μας πει αναλφάβητους!
✓ Απρόσιτη σήμερα η δοτική, αλλά αντιπαθής και η απόδοσή της στη ν.ε. με εμπρόθετο; Τι θα πει εκατό τα εκατό; Αν μας ξενίζει το τοις εκατό, ας κρατήσουμε στα εκατό. Η αυθαιρεσία υπερέβη και αυτό το ποσοστό.
✓ Τα λ ταλαιπωρούν πολύ κόσμο, ιδίως στα σύνθετα του «βάλλω». Πρακτικός ο κανόνας: είτε στο παρελθόν αναφερόμαστε είτε στο μέλλον, δύο λ θέλει το ρήμα που φανερώνει διαρκή ενέργεια, ενώ ένα λ εκείνο που φανερώνει στιγμιαία. Παράδειγμα: Επί δεκαετίες συνέβαλλε στην πρόοδο και φαινόταν χρήσιμο, αλλά πέρυσι ούτε συνέβαλε ούτε φάνηκε. Ή θα καταβάλλω προσπάθειες και θα σας ενημερώνω, αλλά, όταν καταβάλω την ύστατη, δε θα σας ενημερώσω. Το λαϊκό αισθητήριο έχει αντικαταστήσει στο απλό ρήμα τα δύο λ με ζ, ενώ διατήρησε το ένα λ (για παράδειγμα έβαζα – έβαλα, θα βάζω – θα βάλω), όταν στα ελληνιστικά χρόνια καταργήθηκε η προφορά των δύο όμοιων συμφώνων, κάτι που διατηρείται στην κυπριακή προφορά. Όσο για τον ενεστώτα (το παρόν), αυτονόητα δύο τα λ, γιατί στην ελληνική έχουμε μόνο ενεστώτα διαρκείας.
✓ Στην αρχή είχαμε την κατάργηση του πολυτονικού. Έπειτα διαδόθηκε ύπουλα το λατινικό ερωτηματικό σε διαφημίσεις, γελοιογραφίες και αλλού. Τώρα, βρισκόμαστε στο τελικό, όπως φαίνεται, στάδιο […] του εκλατινισμού του ελληνικού αλφαβήτου.
Πώς αλλιώς να εξηγηθεί η επιχειρούμενη εξοικείωσή μας με τη χρήση ενός, προς το παρόν, ξένου γράμματος, του «S», μέσα σε λέξεις με ελληνική γραφή; Και, βέβαια, όχι πλέον από άγνοια, ανευθυνότητα και ξενομανία, όπως συνέβαινε έως τώρα σε επιγραφές εξοχικών κέντρων και ψαράδικων, αλλά προφανώς συνειδητά. Εύγλωττος ο τίτλος της νέας τράπεζας XIOSBANK! Μπορεί οι Χιώτες να πηγαίνουν δυο-δυο, αλλά πώς να γίνει το ίδιο και με τις γραφές; Ή ελληνικό είναι το XIOS, οπότε ήθελε Σ, ή λατινικό, οπότε διαβάζεται «Ζίος» ή «Ξίος». Να όμως κι άλλο ένα επίσημο παράδειγμα: Στο αεροδρόμιο της Σύρου, που εγκαινιάστηκε πρόσφατα, διαβάζει κανείς σε μαρμάρινη πλάκα «ΚΡΑΤΙΚΟS ΑΕΡΟΛΙΜΗΝ SΥΡΟΥ»! Loukoumi για τους λατινόφωνους… […] Το επαρκέστερο παρά τη συντομία του σχόλιο […] έρχεται από τον Vladimir Volkoff (τεύχος Ιουλίου 1986 της Ευθύνης): «Όταν οι εχθροί μας θα έχουν ξεμάθει την ορθογραφία, τότε ξέρουμε ότι η νίκη πλησιάζει».
✓ Πολύ φοβάμαι ότι […] οι «γλωσσοκάνθαροι» που λυμαίνονται τις εφημερίδες, τα περιοδικά ποικίλης ύλης, τα διαφημιστικά έντυπα και κάθε άλλο γραπτό μήνυμα θα καταγάγουν περιφανή νίκη εναντίον του ελληνικού αλφαβήτου! «Λανσάρουν» στην αγορά όλο και πιο ασυνήθιστα γράμματα «της σειράς», σαν να παραδώσαμε σε… οίκους μόδας το αλφάβητο που μεταχειρίστηκαν περισσότερες από ογδόντα γενιές Ελλήνων!
Μία πολύ «μοντέρνα» γραμματοσειρά, που ήδη σταδιοδρομεί σε ορισμένα έντυπα, αφήνει απείραχτα μόνο 10 από τα 25 (μαζί με το τελικό ς) ψηφία του αλφαβήτου μας. Για άλλα 8, αντικαθιστά τα πεζά με τα αντίστοιχα κεφαλαία –στη μικρογράμματη, εννοείται, γραφή– ενώ τα υπόλοιπα 7 είναι απλώς… αλλόκοτα! Για παράδειγμα, το «θ» θυμίζει ανοιχτό συνδετήρα και το «δ» σπερματοζωάριο… […]
Και ας αναλογιστούμε τουλάχιστον τις καθιερωμένες από χρόνια γραμματοσειρές εφημερίδων μεγάλης κυκλοφορίας, που χρησιμοποιούν τα λατινικά στοιχεία s αντί για ς, x αντί για χ και z αντί για ζ. Τα συνηθίσαμε με τον καιρό και ούτε το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο ενοχλείται, ούτε η Ακαδημία, ούτε η Πανελλήνια Ένωση Φιλολόγων.
✓ Όταν εκδότης εφημερίδας προβαίνοντας σε δηλώσεις προς τους εκπροσώπους του Τύπου ακούγεται να καταγγέλλει κάποιον που «παραπλανεί την κοινή γνώμη», τότε είναι βέβαιο πως «η εσχάτη πλάνη χείρων της πρώτης». Δηλαδή ότι σε πολλές πτυχές της η νεοελληνική γραμματική, η τόσο ανεκτική και με εναλλακτικούς τύπους, μας παγιδεύει περισσότερο από εκείνη της καθαρεύουσας ή της αρχαίας. […] Με σκέψη λίγων δευτερολέπτων μπορούμε να εντοπίσουμε σε ποια από τις τρεις τάξεις συνηρημένων της αρχαίας ανήκει το οποιοδήποτε προκείμενο ρήμα. Θα έρθουν, για παράδειγμα, στο μυαλό μας οι τύποι πλανάται και όχι πλανείται, περιπλανώμενος και όχι περιπλανούμενος, ώστε θα το κατατάξουμε στην α΄ τάξη (σε –άω). […]
✓ Ίσως παραείμαι σχολαστικός έχοντας καταγράψει 95 χρήσεις του ρήματος «κάνω», όπου θα μπορούσαν να τεθούν πλέον των 100 άλλα ρήματα, που το καθένα θα ακριβολογούσε […] Δεν είναι πάντως ευχάριστο να ακούει κανείς από τον παρουσιαστή φιλολογικής εκπομπής του ραδιοφώνου: «Η κόρη μου έκανε (σπούδασε) Φιλοσοφία στο Παρίσι, όπου έκαναν (παρακολουθούσαν) μαθήματα και το Σάββατο, όμως δεν έκαναν (διδάχτηκαν) καθόλου Καντ». […] Ας μου επιτραπεί να παραθέσω ορισμένες από τις 95 περιπτώσεις:
Καταβάλλω προσπάθεια, καθιστώ σαφές, διαπράττω ή υποπίπτω σε λάθος, ασκώ κριτική, διεξάγω ή διενεργώ έρευνα, απευθύνω έκκληση, κατασκευάζω γέφυρες, παρασκευάζω κουραμπιέδες, υποβάλλομαι σε θεραπεία, επιφυλάσσω υποδοχή, προσφέρω δώρο, γεννώ ή αποκτώ παιδί, τελώ αγιασμό, αναπέμπω δέηση, παριστάνω τον άσχετο, επιτελώ το καθήκον μου, προκαλώ θόρυβο, προξενώ ζημιά, επικρατεί ζέστη, εκπονώ ένα σχέδιο, εκφράζω ή διατυπώνω τα παράπονά μου στον δήμαρχο, προβαίνω σε δηλώσεις, συνάπτω ή αναπτύσσω σχέσεις, υποκρίνομαι πως δεν ξέρω, υποδύομαι τον Τειρεσία, επιφέρω αλλαγές (και παθητ. επέρχονται αλλαγές), είχε διατελέσει ή χρηματίσει δήμαρχος, εκτίω την ποινή, φιλοτεχνώ μια προσωπογραφία, αποκόμισε ή κέρδισε πολλά χρήματα, καταστρώνω σχέδια κ.ά. […]
✓ Κάτι διέβλεπε αυτή η στήλη, η οποία πριν από έναν ακριβώς χρόνο ενημέρωσε τους αναγνώστες της Ευθύνης για το παρατεινόμενο ατόπημα του Υπουργείου Παιδείας, που εμείς το είχαμε αποκαλέσει… «Διεθνές Αποδυτήριο». Το λεγόμενο, λοιπόν, Διεθνές Απολυτήριο φαίνεται ότι έχει ριζώσει για τα καλά στην ιδιωτική μας εκπαίδευση (αφού οι καθηγητές της δημόσιας αρνήθηκαν να το εισαγάγουν) […] και μάλιστα με ολοσέλιδη διαφήμιση ιδιωτικά εκπαιδευτήρια πρότειναν στους γονείς τα ξενόγλωσσα τμήματά τους International Baccalaureate, G.C.E. και Foundation Courses κάτω από τη διδαχή του Αγίου Κοσμά του Αιτωλού: «Να σπουδάζετε τα παιδιά σας να μαθαίνουν Ελληνικά, διότι και η Εκκλησία μας είναι εις την Ελληνικήν και το Γένος μας είναι Ελληνικό»! Τώρα περιμένουμε κάποιο άλλο εκπαιδευτήριο να μας υπενθυμίσει για αυτά τα τμήματα μέσω του Μακρυγιάννη ότι… «γι’ αυτά πολεμήσαμε»!…
✓ Για έναν ανεξήγητο λόγο, συνηθίζουμε όλοι να μιλάμε στα μικρά παιδιά είτε με υποκοριστικά είτε, ακόμη χειρότερα, με κουτσουρεμένες και διαστρεβλωμένες λέξεις. […] Κάνε μαμ, πάμε άτα (ή άπα), πού είναι το τουτού; τέτοια. Μάλιστα, φίλος κερνούσε μια μέρα έμπλεος υπερηφανείας, γιατί ο διάδοχος είδε ένα ελικόπτερο και… αποφάνθηκε: τουτού τσίου!
Αν είχε δυνατότητα να μας απαντήσει το νήπιο, θα μας έβαζε στη θέση μας: «Καλά, γιατί μιλάτε σαν να έχετε δυο-τρία εγκεφαλικά;». «Παπά λένε τα παπούτσια ή τον… παπά;». Αλλά δεν μπορεί να το πει κι έτσι εμείς εξακολουθούμε να το διευκολύνουμε τάχα, μιλώντας του «μωρουδίστικα»!
Ασφαλώς και σε ηλικία 2 ετών δε θα πει «αυτοκίνητο». Όμως εμείς έχουμε υποχρέωση να του μιλάμε ελληνικά, με άλλα λόγια να του μιλάμε ανθρώπινα και όχι κορακίστικα! […] Θα του μιλάμε σωστά και καθαρά και εκείνο ας πει «το», ας πει «φου», ας πει ό,τι μπορεί και κάποια μέρα θα κατορθώσει να πει και «αυτοκίνητο».
Δε φτάνει, δηλαδή, που αγωνίζεται –«παιδεύεται» με όλη τη σημασία και την αξία της λέξης!– να μάθει τη μητρική γλώσσα ένα παιδί, το αναγκάζουμε (με την ψευδαίσθηση ότι το βοηθάμε, αφού κατεβαίνουμε στην ηλικία του και χρησιμοποιούμε τη… «γλώσσα του») να μαθαίνει πρωτύτερα κι έναν επιπλέον (ανύπαρκτο και άχρηστο!) κώδικα. Το τραγελαφικό, μάλιστα, με τις μοντέρνες ελληνικές οικογένειες είναι ότι, μόλις αρχίσει να αρθρώνει κάπως ολοκληρωμένο λόγο το παιδί, μόλις σχηματίζει «ἐν νῷ» τις βασικές έννοιες της γλώσσας μας και τη στοιχειώδη δομή της, το τρέχουν από τριών ετών στις ξένες γλώσσες για «προπαιδεία»! Έκτοτε, το ενθαρρύνουν να μιλάει αγγλικά (μια και τα πληρώνουμε, άλλωστε) […]
Οι αρχαίοι ήξεραν πως «γέρων γέροντι γλῶτταν ἡδίστην ἔχει, παῖς παιδί». Εμείς, σήμερα, και παραβιάζουμε αυτόν τον φυσικό νόμο και νομίζουμε ότι κάνουμε… προσφορά στο παιδί! Οι νήπιοι…
Και ως κατακλείδα αυτής της ανθολόγησης –μεταξύ των 238 τευχών– ένα ιδιαίτερο σημείωμα, που δε διαμαρτυρόταν, δεν επέπληττε, δε διόρθωνε. Υπήρχαν και τέτοια…
✓ ΔΑΝΟΣ ΚΑΙ ΔΡΑΣΤΗΣ (Γλωσσολογικός μύθος άνευ σημασίας…). Η ιστορία που θα αφηγηθώ μπορεί να μου ’τυχε, μπορεί και όχι… Μια νύχτα, που είχε μηνίσκο ο ουρανός, απ’ την ακρογιαλιά διέκρινα μια βάρκα να έρχεται προς το μέρος μου. Ο ένας επιβάτης, που μου ’μοιαζε δανός στο μισοσκόταδο, καθόταν στην πρώτη σελίδα και πάλευε να δέσει τα κουπιά με τη σειρά. Κι ενώ ο άλλος τράβηξε με δύναμη, έσπασε το ένα κουπί και χάθηκε στο νερό.
«Άτιμη τερηδόνα», μούγκρισε ο δανός και στράφηκε σε μένα: «Δανείζεται ο βιος σου, πατριώτη; Μπας και χτυπήσουμε καμιά αγριόχηνα, γιατί μέχρι και τις μάννες μας έχουμε φάει!» και μου ’δειξε τον κωπηλάτη, που προφανώς ήταν ο δράστης. «Άσε που είμαι και νιόπαντρος κι έχω εδώ και μια βδομάδα που ξέμεινα από παστό…».
Δε θυμάμαι τι απάντησα, πάντως όποιος δεν πολυκατάλαβε την ιστορία μπορεί να ανοίξει ένα λεξικό της Αρχαίας. Θα εκπλαγεί με ελάχιστα από όσα απίθανα μας «σκαρώνει» η αχανής αυτή γλώσσα στη μακραίωνη διαδρομή της! Θα ανακαλύψει λοιπόν: μηνίσκος = υποκορ. του μήνη, δηλ. σελήνη λίγων ημερών – δανός = καμένος, καψαλισμένος (από το ρ. δέω = καίω) – σελίς = το διάστημα μεταξύ δύο σελμάτων, καθισμάτων των κωπηλατών – σειρά = σχοινί, λουρί – τερηδών = σκουλήκι που τρώει το ξύλο – ο βιος = το τόξο – η μάννα = μικρό τεμάχιο / κόκκος καρπού (το μάννα της Π.Δ.) – δράστης = εργάτης, υπηρέτης – παστός ή παστάς = νυφικός θάλαμος. Μύθος είναι πάλι…
