Καθώς διάβαζα τους τίτλους των ανακοινώσεων του τραπεζιού μας, ένιωθα να επιβεβαιώνεται μια ισχυρή υποψία που καλλιεργώ με τον εαυτό μου και έναν στενό ιδιωτικό κύκλο. Την υποψία ότι, κατά το δη λεγόμενο, όλοι κάνουν ότι δεν βλέπουν τον ελέφαντα που βρίσκεται ανάμεσα μας μέσα στο δωμάτιο. Με άλλα λόγια, ότι οι αγαπητές φίλοι και φίλες παρακάμπτουν το μείζον και ασχολούνται με την περιφέρεια. Και έμπλεος γνωστικής αυτοπεποίθησης άρχισα να ετοιμάζομαι για την αποκαλυπτική αποστολή, θα έδειχνα τον ελέφαντα. Η διαίσθησή μου έγινε βεβαιότητα και συνάμα αμφισβητητική απορία όταν έφτασα στο τέλος του προγράμματος και διάβασα τον τίτλο και την περίληψη της δικής μου ανακοίνωσης. Ούτε εγώ θα μιλούσα για την τεχνητή νοημοσύνη!
Είχα αποφύγει να μετασχηματίσω αυτά που διαβάζω στην παγκόσμια οικονομική και κοινωνιολογική βιβλιογραφία για τη ραγδαία μεταβολή στην αρχιτεκτονική της ίδιας της ζωής που φέρνει αυτός ο νέος νους, αυτός ο μεγάλος εργάτης του πνεύματος. Ξέρω ότι οι εκφράσεις μου αυτές μπορεί να φανούν πομπώδεις και ενοχλητικές. Έχουν όμως σχεδιαστεί γι’ αυτόν τον σκοπό. Όχι γιατί θέλω να εκφράσω κάποιο δέος μπροστά στις μηχανές του θαυμαστού καινούργιου κόσμου ή επειδή αφελώς υποστασιοποιώ τα γλωσσικά μοντέλα και τη μαθησιακή μηχανική που τα υποστηρίζει. Είναι περισσότερο μια αντίδραση τόσο σε εκείνους που ξορκίζουν τη νέα πραγματικότητα με αφορισμούς του τύπου: δεν είναι πραγματική ευφυΐα, ένα παιδί χρειάζεται 10 θεάσεις γάτας για να ταυτίσει τη λέξη με το ζώο και την εικόνα του –ένα γλωσσικό μοντέλο μπορεί να θέλει δεκάδες χιλιάδες θεάσεις για να καταφέρει να αναγνωρίσει τη γάτα, η γλώσσα που παράγει η τεχνητή νοημοσύνη είναι στεγνή και υπερβολικά υπάκουη στους γραμματικούς κανόνες και τη συντακτική τάξη του γραπτού λόγου και χάνει τα εγγενή χάσματα και τις παραδοξότητες που προσφέρει ο ψυχικά ενεργός συγγραφέας∙ όσο και στον μιθριδατισμό των γενεών, στις οποίες ανήκω, που δεν θα υποστούν επαγγελματικά και συνταξιοδοτικά τη μεταβολή των μεγάλων μεγεθών στην παραγωγή του πλούτου και στην κοινωνική δομή.
Πολλές εξηγήσεις υπάρχουν για τις αρνήσεις μας, τη γνωστική και αντιληπτική καθυστέρηση, για τις οποίες μας μιλάει το gestalt ασφαλώς: στο ανοίκειο αναγνωρίζουμε το οικείο, είναι μέρος της ψυχο-εγκεφαλικής λειτουργίας μας που γίνεται μια άτυπη κοινωνική νόρμα. Πιθανόν όμως να υπάρχει και ένα ταξικό-κοινωνιολογικό υπόβαθρο στην άρνησή μας αυτή: οι άνθρωποι που καλούνται να μιλήσουν για τη νέα αρχιτεκτονική της ζωής που φέρνει η τεχνητή νοημοσύνη ασκούν επαγγέλματα και λαμβάνουν εισοδήματα που κατεξοχήν κινδυνεύουν από αυτήν. Είναι όλοι τους εργάτες του πνεύματος, λευκά κολλάρα, εκπρόσωποι του τριτογενούς τομέα. Και δεν είναι μόνο η ματαίωση των κοινωνικών μας θέσεων που μας φοβίζει, είναι η πιθανή ηθική αταξία που μπορεί να συντρίψει τον ελιτίστικο αντι-υλισμό μας, η οποία προκαλεί παραλυτικό τρόμο. Εκεί που η κοινωνική αξία ήταν στον μηχανικό, τον πληροφορικό, τον γραφίστα, τον συγγραφέα και τον γιατρό, ακούμε ότι έρχεται το βασίλειο του κινησιοθεραπευτή, του λογοθεραπευτή, του ψυχοκινητικού δασκάλου, του ψυχολόγου μα και του μάγειρα, της νυχούς και της κομμώτριας και του showman αθλητή. Οι ελίτ του βιομηχανικού 20ού αιώνα, μα κυρίως η νέα μεσαία τάξη του τέλους του και των αρχών του 21ου κινδυνεύουν από τις υπάλληλες τάξεις και τη φυσιολογική τους άνοδο χωρίς πνευματική ανωτερότητα! Και καμία πλατωνική ή χριστιανική εμμονή στην υπεροχή του πνεύματος επί των σωμάτων δεν θα μπορέσει να σταματήσει αυτή τη διαδικασία. Οι φοιτητές μας έρχονται όλο και λιγότερο στα μαθήματα και πολλοί γράφονται σε ΙΕΚ για να μάθουν αυτό που παλιά και απαξιωτικά ονομαζόταν «μια τέχνη».
Όμως με αυτή τη νοηματική αδρανοποίηση, με αυτή την αδυναμία αναγνώρισης της ίδιας της αλλαγής της κοινωνικής μας μορφολογίας –με λίγα λόγια και παίζοντας με έναν καπιταλιστικό φαταλισμό, είναι προφανές ότι σε λίγο καιρό ουδείς θα θέλει να εκμεταλλευτεί την εργατική δύναμη των μεγάλων μαζών από νεόπτωχους της καλλιεργημένης ιθύνουσας τάξης–, έχει καλλιεργηθεί εδώ και περίπου δύο δεκαετίες, αυτό που ονόμασα για τις ανάγκες της αποψινής μας συνάντησης, καταστροφική διαλεκτική.
Περί τίνος όμως πρόκειται; Πρόκειται για την εξέλιξη των διαλεκτικών εντάσεων που εισάγει η νεωτερικότητα ως συμμετρική σχέση μεταξύ προσδοκίας και ματαίωσης. Αυτό είναι το ψυχικό και κοινωνικό έργο του μοντέρνου κόσμου και της πνοής ελευθερίας και πίστης στο μέλλον, με την αναγωγή της ευτυχίας σε εγκόσμια και προσιτή διεκδίκηση, με την επιστήμη και την τεχνολογία να βρίσκονται στο επίκεντρο∙ ένας επαναλαμβανόμενος κύκλος καλλιέργειας προσδοκιών (χειραφέτησης, συλλογικής και κατόπιν ατομικής, ευτυχίας, συλλογικής και κατόπιν ατομικής), που η μοίρα τους είναι να υλοποιούνται εν μέρει και να διαψεύδονται επίσης. Η ισχύς της ματαίωσης θα συναρτηθεί κατά κανόνα, όχι πάντα, με το μέγεθος της προσδοκίας. Αυτή η διαλεκτική με τους ενδιάμεσους σταθμούς αστάθειας και ψυχικού αποπροσανατολισμού που η κοινωνιολογία έχει ονομάσει «ανομία», είχε στις περιόδους της μεγάλης ανάπτυξης και της δημοκρατικής άνθησης ένα τελικό αποτέλεσμα που εν τέλει έγερνε υπέρ της προσδοκίας. Την ικανοποιούσε επαρκώς και σίγουρα την ανανέωνε παρά τις μερικές ματαιώσεις. Σε περιόδους μεγάλης κρίσης, θα λέγαμε ότι η διαλεκτική θα οδηγήσει σε σκοτεινές ματαιώσεις και ανθρωπολογικού τύπου απώλειες∙ όμως αυτή η διαλεκτική, υπήρξε μέχρι ένα σημείο παραγωγική, ακόμα και όταν οδηγούσε σε ήττες του δημοκρατικού προτάγματος και του δημοκρατικού πνεύματος, ακόμα και όταν η ίδια η ευημερία έμπαινε σε φάση ρευστοποίησης.
Τις τελευταίες δεκαετίες η διαλεκτική αυτή έχει γίνει όμως καταστροφική, στο μέτρο που, όπως και η νεωτερικότητα, έχει παροξυνθεί. Και οι ψηφιακές τεχνολογίες, ο διαμοιρασμός, η δημοκρατία του διαδικτύου, η κοινωνική οικολογία της πλατφόρμας, έχουν συμβάλει τα μέγιστα σε αυτήν τη διττή ακρότητα. Την υπερχειλίζουσα προσδοκία μιας ατομικότητας που θα πραγματώσει ολικά και άμεσα στον εαυτό της και τους καθημερινούς ή μακροσκοπικούς περιορισμούς της πραγματικότητας – κατά κύριο λόγο οικονομικούς περιορισμούς, αλλά όχι μόνον.
Με άλλα λόγια, ο καπιταλισμός της πλατφόρμας και η ψηφιοποίηση της καθημερινής εμπειρίας συναντώνται πλέον με την οικονομική πραγματικότητα και τα όριά της, με την οδύνη των πολέμων και με την ευθραυστότητα του κοινωνικού δεσμού. Αυτή η βίαιη συνάντηση δημιουργεί ψυχικές αγωνίες, πολιτικές κρίσεις και κινδύνους για την ίδια τη δημοκρατική συνθήκη.
Ποια είναι όμως η μηχανική που μέσα από την τεχνολογική υπερεξέλιξη της εποχής μας οδηγεί σε αυτή τη συνθήκη καταστροφικής διαλεκτικής; Και ποια είναι τα μέρη αυτών των καταστροφικών διαλεκτικών μηχανών που μέσα από την παρόξυνση της σχέσης προσδοκίας και ματαίωσης ρευστοποιούν τις σχέσεις εμπιστοσύνης, διαλύουν αυτό που θα ονόμαζα οικονομία μεγεθών και των αναλογιών, αφυδατώνουν τα συλλογικά συναισθήματα και ελαχιστοποιούν το δημοκρατικό όραμα –που τις γέννησε–, ενώ βυθίζουν το υποκείμενο σε πρωτόγνωρες ψυχικές οδύνες;
Ο πρώτος, μηχανολογικός θα έλεγα, άξονας ενώνει την κατίσχυση της ψηφιακής οικονομίας και των συστημάτων αναπαράστασης που επιβάλλει με τις ιδεολογίες της ατομικιστικής χειραφέτησης. Μπορεί σε ορισμένους να ακούγεται δυσάρεστο, αλλά είναι μια πραγματικότητα. Η ψηφιακή τεχνολογία εδράζει τη νομιμοποίησή της στην ιδέα ενός ελεύθερου ατόμου που δεν υπόκειται σε συλλογικές και εν γένει προκαθορισμένες δεσμεύσεις. Είναι η απόλυτη τεχνολογία ενός εαυτού που διεκδικεί την αυτοπραγμάτωσή του και επιδιώκει με αξιώσεις την ευτυχία σε έναν μαγικό υπερκόσμο, όπου η ίδια η έννοια του φραγμού ή του περιορισμού θεωρείται σκανδαλώδης. Και αυτό δεν συμβαίνει μόνον σε επίπεδο αναπαραστάσεων, συμβόλων και άυλης παραγωγής του νοήματος, αλλά υλοποιείται εστιασμένα. Η υπερπροσφορά εμπειριών από έναν ολοένα και διευρυνόμενο κατάλογο εμπειριών έχει σημεία βιωμένου ατομικισμού και απόλαυσης που λειτουργούν σε μεγάλη ταξική έκταση και οργανώνουν μια κομματιασμένη αλλά συχνή αποθέωση του ατομικού ευδαιμονισμού. Να κλείνεις τα ραντεβού για την προσωπική σου περιποίηση ψηφιακά, να ανήκεις στα υπάλληλα επαγγέλματα και να δέχεσαι μινιατούρες βασιλικών υπηρεσιών κατ’ οίκον, όπως είναι το ντελίβερι ή το νέο πολυτελειοφανές ταξίδι της booking και του Airbnb. Αυτή η λογική καλλιεργεί συστηματικά και με επιπτώσεις στον ίδιο τον εγκέφαλο ότι μπορώ να ζω όπως θέλω και σε όποια βαθμίδα κοινωνικής αξίας θέλω – δεν χρειάζεται εδώ να μπούμε στο πώς διαμορφώνεται η ιεραρχία των εμπειριών αυτών, αρκεί να καταγράψουμε ότι η στιγμιαία εμπειρία πρόσβασης της μεσοαστικής δημοκρατίας έχει μετατραπεί σε ολικό συναίσθημα για μια ζωή χωρίς περιορισμούς, αναστολές, εξωτερικούς καταναγκασμούς –ταξικούς, βιολογικούς, γεωγραφικούς και πολιτισμικούς. Μπορείς να γίνεις ο εαυτός σου. Και ενώ πάντοτε μπορούσες να ονειρεύεσαι, τώρα πια έχεις την ιερή πεποίθηση ότι δικαιούσαι φυσικώ δικαίω τα όνειρά σου να γίνονται πραγματικότητα. Όμως δεν γίνονται.
Το δεύτερο μηχανικό μέρος έχει να κάνει με αυτό που η σύγχρονη κοινωνιολογία έχει ονομάσει κουλτούρα της επιτάχυνσης. Η ψηφιακή οικονομία είναι συνώνυμη με την αμεσοποίηση της ζωής. Ένα ολόκληρο γνωστικό σύστημα που διαχώριζε εργασία και ελεύθερο χρόνο, που ρύθμιζε τους μήνες, τις εβδομάδες και τις ημέρες από αρχαιοτάτων χρόνων μέσα από φυσικές, θρησκευτικές και κοινωνικές οριοθετήσεις που έδιναν νόημα, χάνεται. Η αμεσοποίηση δεν είναι μόνο η ταχύτητα της ψηφιακής εντολής, ο χρόνος του email σε σύγκριση με τους ταχυδρομικούς ρυθμούς, είναι πλέον και η κουλτούρα της συστηματικής εναλλαγής. Το σκρολάρισμα στα reels και στα shorts είναι ό,τι ήταν ο κινηματογράφος το 1940 και η τηλεόραση το 1980. Είναι ο κόσμος όλος και είναι και ο μεγάλος δυνάστης του εγκεφάλου πλέον. Όμως οι νόρμες της φύσης και της κοινωνικής ζωής διατηρούν την υλικότητα του δικού τους χρόνου. Ο εκνευρισμός μπροστά στο αργόσυρτο μιας ταινίας που κάποτε μας φαινόταν συναρπαστική είναι, για εμάς τους μεγάλους, ένα ελάχιστο δείγμα της ασυμμετρίας που έχει αναπτυχθεί.
Τρίτη παράμετρος που εντείνει τις εντάσεις μεταξύ προσδοκίας και ματαίωσης, είναι αυτό που θα ονόμαζα ψευδαισθητική παντοδυναμία. Η φύση της ψηφιακής τεχνολογίας και των εφαρμογών που διαμεσολαβούν την επαφή του χρήστη με την αγορά επιτυγχάνουν μια αναπαράσταση του κοινωνικού κόσμου που τοποθετεί το υποκείμενο σε μια προνομιακή θέση. Το ανυψώνει σε ένα εποπτικό ύψος από το οποίο παρακολουθεί την κίνηση του χαρτογραφημένου κόσμου σε πραγματικό χρόνο, από τη θέση ενός στρατάρχη ή του ίδιου του θεού. Αεροπλάνα κίτρινα κατά χιλιάδες πετούν κάτω από τα μάτια μας, το ταξί που καλέσαμε μόλις έστριψε στην Κόκκαλη, ο ντελιβεράς πήγε πρώτα σε άλλο σημείο και θα φάμε πάλι κρύο φαγητό, ένα tanker κατάφερε μόλις να περάσει τα στενά του Ορμούζ. Πώς να μη σκανδαλίζεσαι και να τίθεται σε αμφισβήτηση ολόκληρο το οικοδόμημα ασφαλείας όταν κανείς δεν μπορεί να δει δυο τρένα που κινούνται το ένα προς το άλλο στην ίδια τροχιά, σε μια θεσσαλική ευθεία; Πώς να προσγειώνεσαι συνέχεια στην πεζότητα του βίου και να μη γίνεται θέση υποταγής η ώρα που εσύ είσαι η κινούμενη κουκκίδα, ή δεν είσαι καν αυτή; Μα και η ανωνυμία του πληκτρολογίου που έχει απελευθερώσει τόνους λεκτικού μίσους, απειλών και συναισθημάτων βαθιά ηθικής απαξίας για τον όποιον εχθρό, έχει τη δική της συμμετοχή στην κατασκευή της ψευδαισθητικής παντοδυναμίας. Μπορείς να τροφοδοτείς με αρνητικότητα, να κατηγορείς, να λοιδορείς και να ασκείς ένα είδος δημόσιας βίας χωρίς να σε βλέπουν, χωρίς καν να σε ξέρουν. Όλα αυτά από την πιο αναπαυτική θέση του σπιτιού, με χουχουλιάρικα ρούχα και ζεστή σοκολάτα, κατά τα πρότυπα της boho αισθητικής. Είσαι ουσιαστικά στην απόλυτη προστασία και κυρίως στη μέγιστη ανευθυνότητα της κοιλιάς της μάνας σου. Παντεπόπτης και προστατευμένος υβριστής λοιπόν, θεός και μωρό. Που μόλις βγαίνει σε έναν κόσμο για να δοκιμάσει την πραγματική του θέση στην κοινωνία και την πραγματική έκθεση του ίδιου του του σώματος.
Το τελευταίο μικρό, αλλά κρίσιμο γρανάζι της καταστροφικής διαλεκτικής ίσως είναι περισσότερο ένα τυπικό δείγμα των παραπάνω, ένα παραδειγματικό αποτέλεσμα. Πλούσιοι φορολογικοί εξόριστοι στο Ντουμπάι που επιστρέφουν από την εποικισμένη επίχρυση έρημο στις δυτικές κοιτίδες τους, με την αγωνία αν συμπλήρωσαν 180 μέρες παραμονής στα Εμιράτα διατηρώντας τον προνομιακό τίτλο του φορολογικού κατοίκου εξωτερικού. Είναι το οικοσύστημα των ινφλουένσερ, άνθρωποι που μετατρέπονται σε μηχανές της ασημαντότητας και σε ενσώματες διαφημιστικές πλατφόρμες, αναπαράγοντας σε συνθήκες χλιδής καθιερωμένα πρότυπα ζωής που επαναλαμβάνουν τη σύγχυση των ταξικών θέσεων και τη βεβαιότητα ότι δικαιούνται να ζουν ονειρεμένα, που απαγκιστρώνονται από τους χρόνους της γεωγραφίας και της ιστορίας για να μπουν στους επιταχυντές της άμεσης ηδονής, θεοί που μας κοιτούσαν από το Μπουρζ Καλιφά και μωρά που δοκίμασαν τον φόβο, ή τον συνάντησαν για πρώτη φορά, στη συνθήκη της πολεμικής βαναυσότητας των ημερών.
⸙⸙⸙
[Ανακοίνωση σε ημερίδα της Εταιρείας Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας-Σχολή Μωραΐτη με τίτλο «Θαυμαστός καινούργιος κόσμος. Τεχνολογία – Δημοκρατία» στην οποία συμμετείχαν ακόμη οι Γεράσιμος Μοσχονάς, Λίλιαν Μήτρου, Γιάννης Δρόσος, Στέφανος Γκρίτζαλης και συντόνισε η Ελισάβετ Κοτζιά, στην Αθήνα την 31η Μαρτίου 2026.]
