Ας τελειώνουμε εξαρχής με έναν «μύθο» που κυκλοφορεί επίμονα τα τελευταία χρόνια και συνοψίζεται στη φράση-επιθυμία: «να ακουστεί ο λόγος του αρχαίου ποιητή, δίχως σκηνοθετικά τερτίπια και παρεμβάσεις». Ο λόγος του αρχαίου ποιητή είναι ασφαλώς αφετηριακός και θεμελιώδης. Δεν ακούγεται όμως ποτέ από μόνος του, μαγικά, απλώς και μόνο επειδή οι ηθοποιοί τον αναπαράγουν επί σκηνής. Για να μπορέσει να ενεργοποιηθεί, πρέπει τα πράγματα, οι ιδέες, το αίμα, να έχουν περάσει μέσα από τον καλλιτέχνη. Μόνο τότε μπορούν να ξυπνήσουν μέσα στο σώμα μας εκείνη την ηχώ που δεν είναι τίποτε άλλο από την ανάδυση μιας πηγαίας συγκίνησης για την τραγική μας μοίρα.
O Robert Icke, ο Άγγλος συγγραφέας και σκηνοθέτης, που παρουσιάζει αυτόν τον χειμώνα τη δική του εκδοχή για τον Οιδίποδα στην κομψή κεντρική σκηνή της Στέγης Γραμμάτων και Τεχνών, είναι ξεκάθαρο πως έχει εμβαθύνει στα νοήματα της ομώνυμης τραγωδίας του Σοφοκλή. Ο Οιδίποδάς του αναπαράγει την καλοστημένη, αιωνίως ανατριχιαστική ιστορία ενός «τέλειου εγκλήματος» — ενός εγκλήματος που στη διαλεύκανσή του τίθεται επικεφαλής ο ίδιος ο δράστης. Στην κορύφωση δε, μια ανατροπή που κόβει την ανάσα. Όσο κι αν γνωρίζουμε την υπόθεση, όσο κι αν ξέρουμε ποιος είναι «ο δολοφόνος», πέφτουμε πάντα στην ίδια παγίδα: εγκλωβιζόμαστε στο δραματικό παρόν. Κινούμαστε από στάδιο σε στάδιο μιας έντεχνης εξαπάτησης. Ακόμη κι αν αισθανόμαστε ότι το «αστυνομικό δελτίο» στην περίπτωση αυτή συντάσσεται από ανώτερες δυνάμεις και έχει διαρκέστερες ηθικές συνέπειες. Διότι ο φόνος του πατέρα και η συνεύρεση με τη μητέρα μπορεί εν προκειμένω να μην αφήνουν στην πόλη έναν λοιμό, αφήνουν όμως στην ανθρώπινη ηθική ένα μίασμα και στο ανθρώπινο αξιακο σύστημα μια ρωγμή.
Η παράστασή του Icke μας βάζει, εξαρχής μέσα σε ένα απολύτως σύγχρονο, «τεχνητό» σύμπαν —πλασμένο ωστόσο από απολύτως οικείο υλικό, από γνώριμες αισθητικές, πολιτικές και υπαρξιακές αναφορές. «Οιδίποδα», «Οιδίποδα». Το όνομα επαναλαμβάνεται ξανά και ξανά, ως υπενθύμιση ότι ο άνδρας που έχουμε απέναντί μας, ο δυναμικός υποψήφιος πρωθυπουργός της σύγχρονης πολιτικής αφήγησης της παράστασης, ενσαρκώνει πράγματι τον διαβόητο τραγικό ήρωα που στοιχειώνει επί αιώνες τη φαντασία μας. Δεν είναι καθόλου απλή υπόθεση. Το κέλυφος του «Οιδίποδα» ταυτίζεται με το υπερ-εγώ ενός ρόλου που εγείρει υψηλότατες θεατρικές προσδοκίες. Ο ήρωας οφείλει να παραμείνει «σπουδαίος» ακόμη και όταν όλα γύρω του καταρρέουν, ακόμη και όταν αυτός ο ίδιος καταρρέει..
Ο Νίκος Κουρής, ως Οιδίποδας, κατέθεσε την πιο ουσιώδη, μέχρι σήμερα, ερμηνεία του —μια ερμηνεία σκηνικής διάνοιας, εσωτερικής έντασης και σταδιακής πτώσης. Οι κραυγές του είναι οι κραυγές ενός λύκου, πιασμένου στην παγίδα. Η Καρυοφυλλιά Καραμπέτη, σε πολύ καλή ώρα κι αυτή, «κόβει» υποκριτικά σαν λεπίδι. Αγγίζει την ημιφωτισμένη από τον Σοφοκλή πλευρά της Ιοκάστης, τη φέρνει στο προσκήνιο, της δίνει δυναμισμό, θέληση και πάθος. Εξίσου καλοί ο Λάζαρος Γεωργακόπουλος ως Κρέων και η Ράνια Οικονομίδου ως Μερόπη.
Οι περισσότεροι θεατές φεύγουν συγκλονισμένοι από την παράσταση. Κι αυτό δεν συμβαίνει —μόνο— λόγω των έξοχων ερμηνειών, αλλά οφείλεται και στη σειρά των καινοτομιών που εισάγει ο Icke. Tους υπαινιγμούς περί παιδεραστίας από τον Λάιο, την παρουσία της Μερόπης, την ομοφυλοφιλία του Πολυνείκη, το τραύμα της εγκατάλειψης του βρέφους Οιδίποδα, τα πρησμένα πόδια του οποίου γίνονται το ανεξίτηλο σημάδι μιας ντροπιαστικής καταγωγής. Το σκάνδαλο της προέλευσης που η σκηνοθεσία τονίζει διακριτά από τα πρώτα λεπτά. Ταυτόχρονα, καινοτομεί προβάλλοντας την αμείωτη ερωτική έλξη ανάμεσα στο πρωταγωνιστικό ζεύγος έως σχεδόν την τελευταία στιγμή, ακόμη και μετά την αποκάλυψη της αιμομεικτικής σχέσης, ανοίγοντας έναν διάλογο τόσο με την αρχαία αγγειογραφία και πλαστική όσο και με μεταγενέστερες εικαστικές αναπαραστάσεις.
Για την αρχαιοελληνική τραγωδία, ο Οιδίποδας —όπως και ο Ορέστης, η Αντιγόνη, ο Κρέων— δεν είναι απλώς χαρακτήρες, αλλά αρχέτυπα, «τόποι» ψυχής, φορείς μιας μυθικής δράσης φερμένης στα άκρα. Με διακριτές περικοπές και παρεμβάσεις στο ανθεκτικό τραγικό υλικό, η δραματουργική επεξεργασία του Robert Icke αναδεικνύει τον πυρήνα της τραγωδίας: την ανάγκη του ανθρώπου να ανακαλύψει τις ρίζες της ύπαρξής του —της ζωής, των πράξεων και των σφαλμάτων του— ώστε, με γνώση και συνείδηση, να μπορέσει να σταθεί απέναντι στη μοίρα του, ακόμη κι αν το τίμημα είναι ο αφανισμός.
Ανάμεσα σε όλους τους έκπτωτους αγγέλους της τέχνης, ο Οιδίποδας εκπροσωπεί μια και για πάντα το ανθρώπινο είδος. Και ίσως γι’ αυτό, τελικά, δε θα σταματήσει ποτέ να μας αφορά!
