Αν και για πάρα πολλά χρόνια της ζωής του ο Γιώργος Σεφέρης έζησε εκτός Ελλάδας, λίγοι ήταν οι φίλοι που απέκτησε στο εξωτερικό. Απ’ αυτούς, οι περισσότεροι ήταν Άγγλοι, μιας και στην Αγγλία είχε μείνει αρκετά χρόνια λόγω σπουδών, αλλά κυρίως υπηρετώντας από διάφορες θέσεις την πρεσβεία της Ελλάδας εκεί [1]Βλ. George Thaniel, Seferis and friends (Some of George Seferis’ friends in the English- speaking world), επιμ. Ed. Phinney, Stratford, Ontario, The Mercury Press 1994.. Αμερικανούς φίλους είχε ευάριθμους, όπως τον Henry Miller, τον Eugene McCarthy και τον Edmund Keeley [2]Βλ. ό.π., καθώς και Γιώργος Σεφέρης-Edmund Keeley, Αλληλογραφία 1951-1971. Εισαγωγή E. Keeley, μετ. Αλόη Σιδέρη, Αθήνα, Άγρα 1998..
Η σχέση του ποιητή με τον Samuel Hazo δεν ξεπέρασε τα όρια της τυπικής επικοινωνίας ούτε, ακόμη περισσότερο, εξελίχτηκε σε φιλία, μπορούμε όμως να αναγνωρίσουμε ανυπόκριτο σεβασμό και θαυμασμό εκ μέρους τού κατά 28 έτη νεότερου Αμερικανού που εκδηλώθηκαν μέσα στα έργα του, όπως θα περιγράψουμε στη συνέχεια.
Ο Samuel Hazo, γεννήθηκε το 1928 στο Πίτσμπουργκ των ΗΠΑ, όπου ζει μέχρι σήμερα. Πολυγραφότατος ποιητής, θεατρικός συγγραφέας, μυθιστορηματογράφος, δοκιμιογράφος και μεταφραστής, υπηρέτησε για πολλά χρόνια ως καθηγητής αγγλικής λογοτεχνίας σε πανεπιστήμιο της αμερικανικής αυτής μεγαλούπολης.
Σε αρκετά σημεία του έργου του Samuel Hazo μαρτυρείται η αγάπη του για την Ελλάδα και σε άρθρα ή σε ποιήματά του υπάρχουν πολλές αναφορές στη σύγχρονη Ελλάδα, αλλά και την ελληνική μυθολογία, την ιστορία ή την ποίηση. Η Σαπφώ, ο Καβάφης, ο Αριστοτέλης, ο Σεφέρης, αλλά και ο Ρίτσος ή ο Ελύτης έχουν απασχολήσει συχνά τη θεματική του. Ο Samuel Hazo υπήρξε ο ιδρυτής του International Poetry Forum (1966-2009), ενός πολύ σημαντικού θεσμού με σφαιρική ακτινοβολία, που έφερε στην πόλη του Πίτσμπουργκ πάνω από 800 από τους πιο φημισμένους στον κόσμο ποιητές και καλλιτέχνες, όπως ο W. H. Auden, ο Octavio Paz, ο Archibald MacLeish, ο Seamus Heaney, ο Saul Below, ο Tennessee Williams, η πριγκίπισσα του Μονακό Grace Kelly, ο γερουσιαστής Eugene McCarthy, οι δικές μας Μαρία Κάλλας και Νανά Μούσχουρη και πολλοί άλλοι.
Ο Hazo μέσω του International Poetry Forum προσκάλεσε τον Γ. Σεφέρη στο Πίτσμπουργκ, προκειμένου να διαβάσει δημοσίως ποιήματά του και να συνομιλήσει με το κοινό. Ο Σεφέρης βρισκόταν τότε στις ΗΠΑ, προσκαλεσμένος από το Ινστιτούτο Προχωρημένων Σπουδών του Πρίνστον και η παραμονή του εκεί διήρκεσε σχεδόν τέσσερις μήνες (από τέλη Σεπτεμβρίου έως τα τέλη Δεκεμβρίου 1968).
Πράγματι, στις 6 Δεκεμβρίου ο Γ. Σεφέρης, μαζί με τον Edmund Keeley, καθηγητή στο Πρίνστον και μεταφραστή του, παρουσίασαν στο Carnegie Lecture Hall στο Πίτσμπουργκ ποιήματα του ποιητή, συζήτησαν με τους ακροατές για την ποίησή του και έτυχαν πολύ ζεστής φιλοξενίας εκ μέρους των διοργανωτών.
Ο Γ. Σεφέρης αναφέρεται επιγραμματικά, θα λέγαμε, στην εμφάνισή του στο International Poetry Forum, όπως φαίνεται από την εγγραφή στον τελευταίο τόμο των ημερολογίων του:
«Χτες τ’ Άι- Νικόλα Pittsburgh Pen[nsylvania], Hotel Webster Hall, αεροπορικώς. Κρύος και καθαρός καιρός. Μας υποδέχτηκε στο αεροδρόμιο ο Sam Hazo, λιβανέζικης καταγωγής, διευθύνει το Carnegie Poetry Center [3]Πρόκειται για το InternationalPoetryForum, ονομασία που αναφέρεται λανθασμένα τόσο στη σεφερική εγγραφή, όσο και στον υπομνηματισμό του βιβλίου, βλ. Γιώργος Σεφέρης, Μέρες Θ΄, επιμ. Κατερίνα Κρίκου-Davis, Αθήνα, Ίκαρος 2019, σ. 174, υπ. 231., όπου μίλησα χτες βράδυ» [4]Ό.π., σ. 174.. Στην υπόλοιπη εγγραφή της ημέρας αυτής ο Σεφέρης περιγράφει τις εντυπώσεις του από την αμερικανική πόλη και τον φόρτο των υποχρεώσεών του κατά την ημέρα της εκδήλωσης, ενώ σχολιάζει και κάποιες στιγμές από την παρουσίαση. Για το πρόσωπο του Hazo δεν αναφέρει περισσότερα παρ’ ότι, όπως θα δούμε στη συνέχεια, η σχέση τους δεν εξαντλείται σε αυτό το αναμφισβήτητα σημαντικό γεγονός, αλλά καλύπτει και άλλες πλευρές, οι οποίες έχουν μείνει μέχρι σήμερα ανεξερεύνητες.
Από τη μεριά του Hazo, αντίθετα, μπορούμε να αντλήσουμε περισσότερες πληροφορίες για τη σχέση των δύο ανδρών, όπως και για την πρώτη τους συνάντηση, η οποία πραγματοποιήθηκε τον Ιανουάριο του 1965. Αυτό συνέβη όταν ο Hazo, που βρισκόταν στην Αθήνα στο πλαίσιο περιοδείας του στην Ελλάδα και σε χώρες της εγγύς Ανατολής, παρακολούθησε δημόσια ανάγνωση ποιημάτων εκ μέρους του ποιητή στην Ελληνοαμερικανική Ένωση [5]Ο Σεφέρης είχε διαβάσει ποιήματά του στο ελληνοαμερικανικό αυτό ίδρυμα και τον Φεβρουάριο του 1968.. Αναγγελία για την εκδήλωση διαβάζουμε από εφημερίδα της εποχής: «Εις την σειράν πνευματικών εκδηλώσεων, υπό τον γενικόν τίτλον Οι Έλληνες ποιητές διαβάζουν έργα τους, που οργανούνται εις την Ελληνοαμερικανικήν Ένωσιν (Μασσαλίας 22), ο κ. Γ. Σεφέρης θα απαγγείλη ποιήματά του την προσεχή Δευτέραν [25 Ιανουαρίου 1965] 8 μ.μ.» [6]Εφημ. Η Καθημερινή, 19.1.1965..
Η συνάντηση αυτή προκάλεσε ισχυρή συγκίνηση στον S. Hazo και δεν έφυγε από τη μνήμη του, αφού πολλά χρόνια μετά, πάνω από μισόν αιώνα, τη μνημονεύει σε άρθρο του με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Η ποίηση στο Καθαρτήριο» [7]Samuel Hazo, «Poetry in purgatory», εφημ.Pittsburgh Post-Gazette, 14 Αυγούστου 2011.· εκεί ο Αμερικανός λόγιος περιγράφει την εμπειρία του από την εκδήλωση και φανερώνει τον αμέριστο σεβασμό του, όχι μόνο για τον Έλληνα ποιητή, αλλά και για το ακροατήριό του, το οποίο αντιπαραβάλλει με το αμερικανικό κοινό. Ίσως μάλιστα ο S. Hazo να ήταν από τους λίγους Αμερικανούς που γνώριζαν και εκτιμούσαν το έργο του Σεφέρη αυτήν την εποχή, αφού, σύμφωνα με τον E. Keeley, η γνώση του σεφερικού έργου στις Ηνωμένες Πολιτείες άρχισε να παγιώνεται πολλά χρόνια μετά την κατάκτηση του Νόμπελ και με την ουσιαστική ανάπτυξη των νεοελληνικών σπουδών στη χώρα [8]Edmund Keeley, «Υπερέβη τα όρια της εποχής του», Γιώργος Σεφέρης, Εκατό χρόνια από την γέννησή του, Εφημ. Το Βήμα, Νέες Εποχές, Αθήνα, Ερμής 2000, σ. 78.. Το άρθρο του Hazo αρχίζει με το ερώτημα, γιατί η ποίηση, μια ανθρώπινη έκφραση στην πιο τέλεια μορφή, δεν έχει κεντρική παρουσία στην αμερικάνικη ζωή, αντίθετα, είναι περιθωριοποιημένη ή τελείως παραμελημένη από τον δημόσιο λόγο. Τότε ο Hazo φέρνει για παράδειγμα την ελληνική του εμπειρία, και η μαρτυρία του για τη σχέση του Σεφέρη με το ελληνικό του ακροατήριο, αλλά και για το ήθος του ίδιου του ποιητή είναι αποκαλυπτική. Αξίζει να παρακολουθήσουμε τη σχετική αφήγηση:
«Δεκαετίες πριν, μόλις ολοκλήρωνα μια σειρά διαλέξεων σε μια περιοδεία επιχορηγούμενη από το Αμερικανικό Υπουργείο εξωτερικών στον Λίβανο, την Ιορδανία, την Αίγυπτο και την Ελλάδα. Στην Ελλάδα, συνάντησα τον νομπελίστα ποιητή Γιώργο Σεφέρη (Γιώργο Σεφεριάδη) πριν την παρουσίασή του στην Ελληνοαμερικάνικη Ένωση, στην Αθήνα. Έχοντας υπηρετήσει το δημόσιο για το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του εκτός Ελλάδας, ο Σεφέρης αντιμετώπισε ένα ασφυκτικά γεμάτο αμφιθέατρο με ανθρώπους έτοιμους να ακούσουν τον εθνικό τους ποιητή για πρώτη φορά στη δική του χώρα. Μεγάφωνα είχαν αναρτηθεί, ούτως ώστε εκατοντάδες άνθρωποι εκτός της Ένωσης να μπορέσουν να τον ακούσουν και χιλιάδες τον άκουσαν σε ταυτόχρονη μετάδοση σε όλη την Ελλάδα. Τέτοια γεγονότα δεν συμβαίνουν στις ΗΠΑ. Όμως στην Ελλάδα, τις Αραβικές χώρες και σε όλη την Ευρώπη υπάρχει ένας έμφυτος σεβασμός στην ποιητική παράδοση, και αυτό έχει συνέπειες. Η Ελλάδα είναι ένα έθνος 11,5 εκατομμυρίων ανθρώπων, αλλά έχει δύο βραβεία Νόμπελ ποίησης (Γιώργος Σεφέρης και Οδυσσέας Ελύτης). Η Ιρλανδία, μια χώρα 4,5 εκατομμυρίων, έχει τρία: τον William Butler Yeats, τον Samuel Beckett and τον Seamus Heaney. Οι ΗΠΑ, μια χώρα με πληθυσμό πάνω από 300 εκατομμύρια έχει τρία: τον T. S. Eliot, τον Joseph Brodsky and τον Czeslaw Milosz. Ο καθένας υπήρξε ένας σημαντικός ποιητής, παρ’ όλο που διατηρώ επιφυλάξεις για τον Brodsky, ενώ ο Eliot, αν και γεννήθηκε στο St. Louis, μετανάστευσε και έγινε ένας αγγλοποιημένος Αμερικανός που έζησε στην Αγγλία για όλη του τη ζωή. Ο Brodsky και ο Milosz ήρθαν από τη Ρωσία και Πολωνία/Λιθουανία, αντίστοιχα, και έγραψαν στα ρωσικά και στα πολωνικά ενώ ήταν εδώ (το έργο τους παρουσιάστηκε σε μετάφραση από πολλούς μεταφραστές)· όποια κι αν είναι η αξία τους ως ποιητές, κανένας από τους τρεις δεν έγραψε στο αμερικανικό ιδίωμα»… [9]Samuel Hazo, ό.π. Η μετάφραση, όπως και των άλλων αποσπασμάτων από τα έργα του Hazo είναι δική μου. Έκτοτε οι ΗΠΑ έχουν τιμηθεί με άλλα δύο βραβεία Νόμπελ ποίησης: το 2016 το πήρε ο Bob Dylan και φέτος (2020) η Louise Glück.
Ήταν ένας χρόνος και λίγοι μήνες μετά την απονομή του Νόμπελ Λογοτεχνίας στον Γ. Σεφέρη και η περιγραφή του S. Hazo αποκαλύπτει την θριαμβευτική υποδοχή που επεφύλαξε το ελληνικό κοινό στον νομπελίστα ποιητή, ως να επρόκειτο για τον εθνικό ποιητή της Ελλάδας. Ο ρόλος αυτός, που μάλλον δεν ενθουσίαζε τον ποιητή, άρχισε να του αποδίδεται κυρίως μετά τη δήλωσή του εναντίον της δικτατορίας τον Μάρτιο του 1969, ενώ επιβεβαιώθηκε και από την λαοπρόβλητη κηδεία του τον Σεπτέμβριο του 1971.
Πάντως, η υποδοχή του Σεφέρη από το ελληνικό κοινό τον Ιανουάριο του 1965, όπως περιγράφεται από τον Hazo, αποτελεί μια σημαντική μαρτυρία, για την οποία οι πληροφορίες μας από άλλες πηγές είναι περιορισμένες. Και ενώ η εφημερίδα Το Βήμα της επόμενης ημέρας επαληθεύει την περιγραφή του Hazo ως προς την κοσμοσυρροή: «1100 ακροατές στον Γ. Σεφέρη» [10]Το Βήμα, 26 Ιανουαρίου, βλ. Δημήτρης Δασκαλόπουλος, Βιβλιογραφία Γιώργου Σεφέρη (1922-2016), Αθήνα, Ίδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη 2016, σ. 218., στα ημερολόγιά του ο ποιητής είναι φειδωλός και αναφέρεται στην ίδια εκδήλωση με πολύ λιτό τρόπο. Βλέπουμε δηλαδή ότι δεν κομπάζει καθόλου για το πλήθος και τον παλμό του ακροατηρίου του, αντίθετα παρουσιάζεται σε αυτό απλός, ειλικρινής, φιλικός και εξομολογητικός:
«(Δευτέρα, 25 Γενάρη. Ελληνοαμ[ερικανική] Αίθουσα
Δεν είναι εύκολο να κάνει κανείς ανθολογία του εαυτού του. Αλλά σήμερα το θέμα ήταν να έρθω σε επικοινωνία μ’ εσάς που είχατε την καλοσύνη να ’ρθείτε να μ’ ακούσετε» [11]Γιώργος Σεφέρης, Μέρες Θ΄ (1 Φεβρουαρίου 1964-11 Μάη 1971), επιμ. Κατερίνα Κρίκου-Davis, Αθήνα, Ίκαρος 2019, σ. 83..
Στη συνέχεια ο Γ. Σεφέρης αναφέρει γιατί προτίμησε να διαβάσει ποιήματα από το Τετράδιο Γυμνασμάτων. Εξηγεί ότι «Γυμνάσματα θα πει ασκήσεις, αναζητήσεις, δισταγμοί, αρνήσεις. Αν ο ποιητής είναι σωστός αποτιμητής του έργου του –κι αυτό είναι πολύ-πολύ αμφίβολο– τα ποιήματα που έχω την πρόθεση να σας διαβάσω με παρουσιάζουν πιο ακάλυπτο από άλλα, αλλά και πιο οικείο». Προσθέτει ότι, αν έχει καιρό, θα διαβάσει κάποια «παραπλήσια» ποιήματα και «λίγα ανέκδοτα της ίδιας σειράς». Συνεχίζοντας, αντικρούει απόψεις που διατυπώθηκαν σχετικά με τη σταδιακή υιοθέτηση του ελεύθερου στίχου στα ποιήματά του, υποστηρίζοντας: «Δοκίμασα την ελεύθερη στιχουργία πολύ νωρίς. Έπειτα ένιωσα πως μου χρειάζονταν κάποια τάξη». Στο τέλος της εγγραφής αναφέρει κατά σειρά τα ποιήματα που ακούστηκαν, πολλά με τίτλους συντομογραφικούς αλλά αναγνωρίσιμους:
Πάνω σ’ ένα ξένο στίχο
Παντούμ
Τούτο το σώμα
Σιρόκο 7
Τρόπο Γ. Σ.
Γέρος
Εβδομάδα
Επιφάνια
Raven
Θεατρίνοι Μ.Α.
Ειδύλλιο
– Ανέκδοτα:
Γυμνοπαιδία Υ.Γ.
Angolo Franciscano
Γραμμένο με μολύβι
Τελευταίος σταθμός. [12]Ό.π., σσ. 84-85.
Αυτά συνέβησαν στην Ελλάδα το 1965, την εκτίμηση όμως του Hazo για το έργο του Γ. Σεφέρη μπορούμε να την αναγνωρίσουμε και σε άλλο κείμενό του· σε άρθρο του γραμμένο το 2008 με τίτλο «Poetry and Public Speech» [13]Samuel Hazo, «Poetry and Public Speech», Sewanee Review, τόμ. 116, αρ. 3, (2008) 447. Ανακτήθηκε στις 25/6/2020 από Project MUSE. DOI :10.1353/sew. 0.0039. Πρώτη έκδοση στο The Power of Less, Essays on Poetry and Public Speech, Pittsburgh, University of Pittsburgh 2007., ο Αμερικανός συγγραφέας, υπερασπιζόμενος την ποίηση και επικαλούμενος πολλούς φημισμένους ποιητές ανά τον κόσμο, αναφέρεται και σε μια φράση από ποίημα του Έλληνα ποιητή. Εκεί συγκεκριμένα, αφού ορίσει την ποίηση ως τη «γλώσσα της καρδιάς μέσα από την οποία μαθαίνουμε τους εαυτούς μας και τον κόσμο», φέρνει παράδειγμα από στίχο ποιήματος του Γ. Σεφέρη:
«Γιατί η ποίηση μάς λέει ποιοι είμαστε, τι σημαίνει για μας ό,τι μας περιβάλλει, και τι περιμένουμε να αποκαλυφθεί κάτω από ό,τι φαίνεται. […] η ποίηση είναι ο δρόμος μας να αποδώσουμε δικαιοσύνη στον κόσμο και στον τόπο που βρισκόμαστε. Είναι μια γλώσσα που μιλιέται αναγκαστικά και συχνά ασυνείδητα σαν μια κραυγή ή ένα γέλιο, ή όπως αυτό που ο ποιητής Γ. Σεφέρης ονομάζει «τις μικρές άσπρες φωνές του έρωτα».
Ο στίχος προέρχεται από το ποίημα «Ο Μαθιός Πασκάλης ανάμεσα στα τριαντάφυλλα» που γράφτηκε στην Κορυτσά το καλοκαίρι του 1937, μετέπειτα στη συλλογή Ημερολόγιο καταστρώματος, Α΄ [14]Πρώτη έκδοση 1940· κατόπιν, «Ημερολόγιο καταστρώματος, Α΄», Γιώργος Σεφέρης, Ποιήματα, Αθήνα, Ίκαρος 1981, σσ. 155-6., ενώ παρατίθεται σε αγγλική μετάφραση των Edmund Keeley και Philip Sherrard:
“the small white cries of love” [15]“Mathios Paskalis Among the Roses”, George Seferis: Collected Poems 1924-1955. Bilingual edition, translated, edited, and introduced by Edmund Keeley and Philip Sherrard, Princenton, Princenton University Press 1967, renewed 1995 by Princeton University Press. Reprinted by permission.
ή τις μικρές άσπρες φωνές του έρωτα
Το ποίημα αυτό του Γ. Σεφέρη φαίνεται ότι έχει ασκήσει ιδιαίτερη γοητεία στον Hazo, μιας και συγκαταλέγεται, μαζί με πολλά ποιήματα μεγάλων ποιητών από όλο τον κόσμο, σε αυτά που απαγγέλλει ο ίδιος σε audiobook της εταιρείας Amazon, από τη φημισμένη αμερικανική τηλεοπτική σειρά NPR [16]Samuel Hazo, One Poem at a Time, MP3 CD – Audiobook, March 7, 2008., ενώ πρέπει να επισημάνουμε ότι την αγγλική του μετάφραση αναφέρει ως παράδειγμα σωστής μετάφρασης, απονέμοντας παράλληλα εύσημα στον Αμερικανό μεταφραστή του Γ. Σεφέρη, Edmund Keeley. Σε άρθρο του σχετικό με τη δυνατότητα να μεταφραστεί η ποίηση, ο Hazo αναφέρει την περίπτωση του Keeley, καθώς πιστεύει ότι εκπληρώνει τον ορισμό του ιδεώδους μεταφραστή. «Μεταφράζει σωστά από τα ελληνικά, καθώς έχει ζήσει στην Ελλάδα, μιλάει σωστά τα ελληνικά και γνωρίζει προσωπικά σχεδόν όλους τους Έλληνες ποιητές που μετέφρασε· εξ άλλου, είναι ένας γνήσιος μελετητής της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας, ένας δημιουργικός συγγραφέας ο ίδιος, όπως και κριτικός, και, τελικά, είναι στην κυριολεξία ευαίσθητος στην αγγλική γλώσσα» [17]Samuel Hazo, «So true as to be invisible», Translation Review, τόμ. 41, τεύχ. 1 (1993) 3-10. Ανακτήθηκε στις 15.10.2020 από https://www.tandfonline.com/loi/utrv20. DOI: 10.1080/07374836.1993.10523584..
Σύμφωνα με τον Hazo άλλωστε, ένας καλός μεταφραστής αποτελεί σχεδόν κυριολεκτικά δώρο για έναν συγγραφέα. Μπορεί να κάνει τη διαφορά ανάμεσα στη διεθνή προσοχή και τη λήθη και το συγκεκριμένο ποίημα πιστεύει ότι κέρδισε την αθανασία μέσω αυτής της μετάφρασης.
Θα παρακολουθήσουμε στη συνέχεια και δύο περιπτώσεις διακειμενικότητας, όπου ο S. Hazo αναφέρει στίχους του Έλληνα ποιητή μέσα σε δικά του ποιήματα.
Στο πρώτο με τίτλο «War news viewed in the Tropics» («Νέα από τον πόλεμο, όπως παρουσιάζονται στους Τροπικούς»), αντιπολεμικού κλίματος ποίημα, ο πρωτοπρόσωπος αφηγητής του Hazo, επικρίνοντας την αμερικανική εξωτερική πολιτική που προκαλεί πολέμους σε όλον τον πλανήτη, αναρωτιέται τι συμβαίνει με τη χώρα του και, αναστοχαζόμενος την κατάσταση, υιοθετεί, ταυτιζόμενος μαζί του, στίχο από ποίημα του Σεφέρη:
Among mimosa, bougainvillea
and coconuts, what sucks me back
into this nausea for news?
Remembering
Seferis, I can say my country
wounds me anywhere I go.
Ανάμεσα στη μιμόζα, τη βουκαμβίλια
και τις καρύδες, τι με τραβάει πίσω
σ’ αυτή την αηδία για τις ειδήσεις;
Θυμάμαι
τον Σεφέρη και λέω ότι η χώρα μου
με πληγώνει όπου κι αν πάω.
Ο πασίγνωστος στίχος «Όπου και να ταξιδέψω η Ελλάδα με πληγώνει», από το ποίημα «Με τον τρόπο του Γ.Σ.» [18]Από τη συλλογή Τετράδιο Γυμνασμάτων, Μάρτης 1940 και Γιώργος Σεφέρης, Ποιήματα, Αθήνα, Ίκαρος 1981, σσ. 155-6. Μεταφρασμένο ως «In the manner of G. S.», George Seferis, Collected poems, ό.π., γραμμένο το καλοκαίρι του 1936, είναι και πάλι σε μετάφραση των Edmund Keeley- Philip Sherrard : «Wherever I travel Greece wounds me». Εδώ ο αφηγητής αξιοποιεί την γλυκύπικρη αυτοπαρωδία [19]Η φράση ανήκει στον Γ. Σαββίδη, βλ. «Το τραγικό όραμα του Γ. Σ.», Ο Σεφέρης στην Πύλη της Αμμοχώστου, Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης 1987, σ. 35. του στίχου του Σεφέρη για να αναφερθεί στα πικρά αισθήματα που του προκαλεί η ίδια του η χώρα· αναγνωρίζει την πατρότητα του στίχου στον Έλληνα ποιητή, αποδίδοντας ταυτόχρονα με ακρίβεια και το αίσθημα της απελπισίας, ουσιαστικό συστατικό του ποιήματος. Έτσι, μέσα από τον στίχο του Σεφέρη, αποκαλύπτει δυσάρεστες καταστάσεις που βιώνει στο δικό του παρόν και αισθάνεται ακριβώς όπως ο αφηγητής του Σεφέρη, μόνος, απελπισμένος και πληγωμένος. Παράλληλα, συνδέοντας ο Hazo τη φράση με τον Έλληνα ποιητή και ασπαζόμενος την αυθεντία της φωνής του, τού αναγνωρίζει ειλικρινή τιμή και σεβασμό. Αξίζει να προσθέσουμε εδώ ότι ο στίχος αυτός, μαζί με τον μεθεπόμενο, τελευταίο στίχο του σεφερικού ποιήματος, αποτελεί επιγραφή στο ποίημα «Jumping ship» του Eugene McCarthy που είναι αφιερωμένο από τον Αμερικανό γερουσιαστή στον Γ. Σεφέρη [20]Eugene McCarthy, «Jumping ship», And Time Began, Minnesota, North Central 1968. και το οποίο ο Σεφέρης μετέφρασε ως «Θα φύγω απ’ το καράβι μου» [21]Γιώργος Σεφέρης, Τετράδιο Γυμνασμάτων, Β΄, Αθήνα, Ίκαρος 1993.. Ο Eugene McCarthy, ανταποκρινόμενος στους στίχους αυτούς του Σεφέρη, εκφράζει στο ποίημά του μια παρόμοια με τον S. Hazo εμπειρία, ενώ ήταν εκείνος που τον παρουσίασε στο αμερικανικό κοινό του Poetry Center της Νέας Υόρκης τον Δεκέμβριο 1968 [22]Βλ. George Thaniel, Seferis and friends (Some of George Seferis’ friends in the English- speaking world), ό.π., σ. 20..
Η τιμή και ο σεβασμός εκ μέρους του S. Hazo αποδίδεται πολύ περισσότερο στην ακόλουθη, εκτενέστερη και περιεκτικότερη αναφορά στο έργο, αλλά και τη ζωή του Έλληνα ποιητή. Αυτό γίνεται στο ποίημά του «Making it look easy» από τη συλλογή And the time is [23]«Making it look easy», And the time is. Poems, 1958- 2013, Syracuse, New York, Syracuse University Press 2014., στην οποία οι κριτικοί αναγνώρισαν ποιητική ωριμότητα και σοφία· εκεί, ανάμεσα σε μια σειρά από παγκοσμίως γνωστά πρόσωπα και πανανθρώπινα ενδιαφέροντα συγκαταλέγεται και ο Έλληνας ποιητής. Η παρουσία του Γ. Σεφέρη αποτελεί μιαν ιδιαίτερα σημαντική persona στο συγκεκριμένο ποίημα, αφού αναδεικνύεται όχι μόνον η εμβέλεια της ποίησής του, αλλά ταυτόχρονα το ηθικό ανάστημα του ποιητή, όπως έχει βιωθεί από έναν ομότεχνό του· ας δούμε τους στίχους στο πρωτότυπο και σε δική μου πρόχειρη μετάφραση:
Seferis
in Beirut preserved within himself
the Greece the Nazis never
could defeat.
Greece lives forever
and wherever in his poetry.
And that’s
the point.
There’s one Seferis
to a century, if that.
Ο Σεφέρης
στη Βηρυτό κράτησε μέσα του.
την Ελλάδα που οι ναζί δεν μπόρεσαν ποτέ
να κατακτήσουν
Η Ελλάδα θα ζει για πάντα
και παντού στην ποίησή του.
Και αυτό
είναι το θέμα.
Υπάρχει ένας Σεφέρης
στον αιώνα, ή κάπως έτσι.
Πρέπει να παρατηρήσουμε εδώ ότι η παρουσία του Σεφέρη στη Βηρυτό δεν συνέβη κατά την περίοδο της γερμανικής κατοχής της Ελλάδας, όπως αναφέρεται στο ποίημα. Αντίθετα, ο Σεφέρης υπηρέτησε ως διαπιστευμένος πρέσβης στον Λίβανο, τη Συρία, την Ιορδανία και το Ιράκ με έδρα την Βηρυτό από 28.12.1952 μέχρι 31.7.1956, ενώ κατά τη γερμανική κατοχή βρισκόταν στην Αίγυπτο και τη Ν. Αφρική, μαζί με την εξόριστη ελληνική κυβέρνηση.
Η εσφαλμένη αυτή αναφορά και παρανόηση, δεν μειώνει καθόλου τη σημασία που το παράδειγμα ποίησης και ζωής του Γ. Σεφέρη έχει για τον S. Hazo. Γιατί είναι εμφανές ότι ο Αμερικανός λόγιος θεωρεί τον Έλληνα ποιητή εξέχουσα προσωπικότητα στην υπηρεσία του έθνους του, τον ταυτίζει με την Ελλάδα και υποστηρίζει πως μέσα από την ποίησή του μπόρεσε να επιβιώσει η χώρα του. Η τιμή στον Έλληνα ποιητή είναι ξεχωριστή, αφού επισημαίνεται η μοναδικότητά του και τονίζεται η πίστη στη σπουδαιότητα της τέχνης του.
Από τη μεριά του Hazo λοιπόν, ακόμη και πολλά χρόνια μετά τον θάνατο του Σεφέρη, είδαμε να εκδηλώνεται θαυμασμός για την τέχνη και αμέριστος σεβασμός για το ήθος του Έλληνα ποιητή· όσον αφορά την ανταπόκριση του Γ. Σεφέρη, εκτός από την μικρή επιγραμματική αναφορά που είδαμε στην αρχή, δεν γνωρίζουμε κάτι περισσότερο.
Να επισημάνουμε κλείνοντας ότι στην προσωπική βιβλιοθήκη του Γ. Σεφέρη υπήρχαν δύο έργα του Hazo, το δεύτερο με αφιέρωσή του στον ποιητή: The quiet Wars και Blood rights [24]Samuel Hazo, The quiet Wars, New York, Sheed and Ward 1962 και Samuel Hazo, Blood rights, Pittsburgh, University of Pittsburgh Press 1968. (Σήμερα στον συγκεντρωτικό τόμο ποιημάτων με τίτλο: Thank a Bored Angel: Selected Poems by Samuel Hazo, 1983). Βλ. και Κατάλογος βιβλιοθήκης Γιώργου και Μάρως Σεφέρη (επιμ. Νίκος Χ. Γιανναδάκης), Ηράκλειο, Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη 1989..
[Πρέπει να ευχαριστήσω από καρδιάς τον κ. Samuel Hazo, ο οποίος μου παραχώρησε τις αδημοσίευτες φωτογραφίες του Γ. Σεφέρη που παρατίθενται στο τέλος του κειμένου.]