Στην ποιητική συλλογή του Ζακ Πρεβέρ Paroles, που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Gallimard το 1946[1]Για την ιστορία του βιβλίου αυτού αξίζει τον κόπο η επίσκεψη στην επίσημη σελίδα του περιώνυμου εκδοτικού οίκου., περιέχεται το ακόλουθο ποίημα με τίτλο Le temps perdu:
Devant la porte de l’usine
le travailleur soudain s’arrête;
le beau temps l’a tiré par la veste;
et comme il se retourne
et regarde le soleil;
tout rouge tout rond;
souriant dans son ciel de plomb;
il cligne de l’œil;
familièrement.
Dis donc camarade Soleil;
tu ne trouves pas
que c’est plutôt con
de donner une journée pareille
à un patron?
Τον Νοέμβριο του 1966 ο Διονύσης Σαββόπουλος, κυκλοφόρησε τον πρώτο του μεγάλο δίσκο: το Φορτηγό [2]LYRA XLP 3225-1966.. Στο εμβληματικό αυτό άλμπουμ περιέχεται ένα τραγούδι με τίτλο «Εγερτήριο». Ιδού, αμέσως παρακάτω, οι στίχοι του «Εγερτήριου»:
Ήλιος κόκκινος ζεστός
στάθηκε στην κάμαρά μου
ξύπνησε όλη ἡ πολιτεία
κάτω απ’ τα παράθυρά μου
Το παιδί πάει στο σχολειό του
κι ο εργάτης στη δουλειά
πρωινά δυο μάτια ανοίγει
όμορφη μια κοπελιά
Ε, ε, ήλιε-ήλιε αρχηγέ*
δώσ’ το σύνθημα εσύ
κι η χαρά θ’ αναστηθεί·
το σκοτάδι θα πεθάνει
και θ’ ανάψει ἡ χαραυγή
Ο εργάτης βλαστημάει
και τραβάει για το σταθμό
να ο ήλιος ανεβαίνει
σα σημαία στον ουρανό·
Μπρος στης φάμπρικας την πύλη
ο εργάτης σταματά,
όμορφη η μέρα γνέφει
κι απ’ το ρούχο τον τραβά
Ε, ε, σύντροφέ μου αχ τί κακό
μέρα μ’ ήλιο σαν κι αυτό
να την τρώει τ᾽ αφεντικό
Σήκω ήλιε πιο ψηλά
να σε δούνε τα παιδιά,
δες χορεύει ἡ κοπελιά
με στεφάνι στα μαλλιά,
Τα παιδιά θα μεγαλώσουν
θ᾽ αγαπούν την κοπελιά
κι όλα τότε θά ʼν’ δικά μας,
ήλιος ουρανός χαρά.
*Ήλιε κόκκινε αρχηγέ.
Προσωπική μου γνώμη είναι ότι και τίποτε άλλο να μην είχε «γράψει» ὁ Σαββόπουλος, θα είχε κερδίσει και με μόνο τούτο το τραγούδι θέση στην ιστορία του ελληνικού τραγουδιού.
Δεν τίθεται θέμα ως προς το ότι ο Σαββόπουλος επηρεάστηκε από το ποίημα του Πρεβέρ. Κάποιος θα έλεγε (όχι αβασάνιστα μεν, αλλά σίγουρα με μεγάλη δόση υπερβολής) ότι του το «έκλεψε». Προ πολλών ετών είχα γράψει σχετικά στο διαδίκτυο, στο μπλογκ Αλωνάκι της Ποίησης, που επί πολλά έτη διατηρώ:
Το πιθανότερο κρίνω ότι είναι τούτο: ο Σαββόπουλος βρήκε τότε, τη δεκαετία του ʼ60, κάπου το ποίημα του Πρεβέρ (σε μετάφραση;) και το «φούσκωσε»ˑ του πρόσθεσε λόγιαˑ και έφτιαξε ένα αριστουργηματικό τραγούδι.
Ο φιλέρευνος Νίκος Σαραντάκος, στον οποίο οφείλουμε πλείστες όσες πολύτιμες «ανακαλύψεις», επιβεβαιώνει την υπόθεσή μου σε άρθρο του δημοσιευμένο στο ιστολόγιό του[3]https://sarantakos.wordpress.com/2020/02/11/prevert/?fbclid=IwAR2fKIisvNOKXWp9lMVatAQRAMHl_YM_0n8SvH-t7nr973fJrq5VlEm4HfY, όπου, αφού και σημειώνει ότι δεν πρόκειται για «κλοπή», αλλά για «δάνειο», γράφει:
Ο Πρεβέρ χρησιμοποιεί πολύ λιγότερους στίχους, με τη χαρακτηριστική του απλότητα (η ποίηση πρέπει να είναι απλή, έλεγε κάποιος σοφός), αλλά στο ποίημά του ζωγραφίζει τις δύο βασικές πολύ δυνατές εικόνες που εμφανίζονται και στο τραγούδι του Σαββόπουλου: την όμορφη μέρα που τραβάει τον εργάτη από το ρούχο και την ιδέα ότι είναι κρίμα να χαρίζουμε στα αφεντικά τις ηλιόλουστες μέρες μας. […] Κλοπή λοιπόν; Όχι. Δάνειο. και μάλιστα ο Σαββόπουλος το δάνειο το αξιοποίησε με τον καλύτερο τρόπο, αφού ανάπτυξε παραπέρα τις ιδέες και τις μετουσίωσε σε ένα εγερτήριο τραγούδι, μια ιδέα που δεν υπάρχει στον Πρεβέρ.
Το «Εγερτήριο» είχε κυκλοφορήσει και πριν από το Φορτηγό σε δίσκο, και συγκεκριμένα σε ένα «τεσσαράκι»[4][1] LYRA LE 2020-1965. — Το τραγούδι είχε κυκλοφορήσει επίσης σε μικρό δίσκο: LYRA LS 1053-1965.. Στο συνοδευτικό σημείωμα του οπισθόφυλλου διαβάζουμε:
Σ’ αυτό το δίσκο πολλά πράγματα θυμίζουν Ζακ Πρεβέρ, Χριστιανόπουλο, Θεοδωράκη, Χατζιδάκι, Μπρασσένς ή Ρωμανό Μελωδό.
Το σημείωμα αυτό το αναφέρει και ο Σαραντάκος με αναφορά στον Φώντα Τρούσα. Ο Σαββόπουλος αναγνωρίζει έτσι την επιρροή του Πρεβέρ, αλλά δεν την εξειδικεύει. Ο Σαραντάκος πιάνει την υπόθεση που είχα κάνει [: ο Σαββόπουλος βρήκε τότε, τη δεκαετία του ʼ60, κάπου το ποίημα του Πρεβέρ (σε μετάφραση;) και το «φούσκωσε»] και ανακαλύπτει με ασφάλεια την πηγή του Σαββόπουλου. Αντιγράφω από το ιστολόγιο του Σαραντάκου:
Από πού διάβασε ο Σαββόπουλος, στο πρώτο μισό της δεκαετίας του 1960, το ποίημα του Πρεβέρ; Βέβαια ἡ συλλογή Paroles εκδόθηκε το 1946, αλλά ελληνική μετάφραση της συλλογής εκδόθηκε πολύ αργότερα […]. Θα μου πείτε ότι ο Σαββόπουλος θα μπορούσε να έχει βρει το ποίημα του Πρεβέρ στο πρωτότυπο –και πράγματι αυτό δεν μπορούμε με κανέναν τρόπο να το αποκλείσουμε.
Ωστόσο, έχω εντοπίσει μία μετάφραση του ποιήματος σε ελληνικό έντυπο στη δεκαετία του 1960 και υποθέτω ότι από αυτήν έμαθε ὁ Σαββόπουλος το ποίημα. Στο τεύχος αυτό υπάρχει στην αρχή ένα σύντομο σημείωμα του μεταφραστή, του Τάκη Δραγώνα, για τον Πρεβέρ και την ποίησή του, ενώ διάσπαρτα στις σελίδες του περιοδικού βρίσκουμε γύρω στα δέκα από τα πιο γνωστά ποιήματα του Πρεβέρ, όλα μεταφρασμένα από τον Δραγώνα –ένα από αυτά είναι και ο «Χαμένος καιρός» (την εποχή εκείνη στα ελληνικά λέγαμε «δεν έχω καιρό» και όχι «δεν έχω χρόνο»).
Ο Τάκης Δραγώνας έχει μεταφράσει θεατρικά έργα για το Εθνικό Θέατρο καθώς και μυθιστορήματα, π.χ. το Κόκκινο και το Μαύρο του Σταντάλ. Η Πανσπουδαστική ήταν περιοδικό με μεγάλη κυκλοφορία ανάμεσα στους προοδευτικούς φοιτητές. Ο Σαββόπουλος είχε παρέα με τέτοιους κύκλους.
Οπότε, θεωρώ αν όχι βέβαιο, πάντως πολύ πιθανό ὁ Σαββόπουλος να βρήκε το τεύχος αριθ. 34 της Πανσπουδαστικής και από εκεί να γνώρισε το ποίημα του Πρεβέρ και να το μετάπλασε σε τραγούδι:
Ο ΧΑΜΕΝΟΣ ΚΑΙΡΟΣ
Μπροστά στης φάμπρικας την πόρτα
ο εργάτης ξάφνου σταματά
απ’ το σακάκι η όμορφη μέρα τον τραβά
κι έτσι γυρνώντας
και κοιτάζοντας τον ήλιο
ολοκόκκινο, ολοστρόγγυλο
και χαμογελαστό στο μολυβή ουρανό του
κλείνει το μάτι
φιλικάΤι λες σύντροφε Ήλιο
δε συμφωνείς
πως είναι χαζομάρα
να δώσουμε τέτοια μέρα
σ’ εργοδότη;[5]Πανσπουδαστική, τχ. 34, 25 Ιανουαρίου 1962. — Το «μολυβί» το έκανα «μολυβή». Βρίσκω την κλητική προσφώνηση «σύντροφε Ήλιο» υπέροχη, γιατί είναι σαν να λέει Γιώργο, Παύλο, Πέτρο, Νίκο κ.τ.ό.!
Κατόπιν τούτων, που τα προσυπογράφω, και προτού ερευνήσω το ζήτημα μεταφραστικώς, θέλω, χάριν της πληρότητας, να αντιγράψω όλο το σύντομο κείμενο, που συνοδεύει το ειρημένο «τεσσαράκι» και περιέχεται στο οπισθόφυλλο του δίσκου. Γράφει, λοιπόν, με τόνο εξομολογητικό ο 20χρονος τότε Σαββόπουλος:
Πάνε δύο χρόνια που τελειώνοντας το Γυμνάσιο στη Σαλονίκη, κατέβηκα στην Αθήνα να βρω δουλειά.
Να τώρα σ’ αυτό το δίσκο τέσσερα από τα πρώτα τραγούδια μου. Δεν είναι παρά εικόνες και άνθρωποι από τη Σαλονίκη και την Αθήνα. Το Μπαχτσέ-Τσιφλίκι, η Καλαμαριά και φυσικά όλοι οι φίλοι.
Σ’ αυτό το δίσκο πολλά πράγματα θυμίζουν Ζακ Πρεβέρ, Χριστιανόπουλο, Θεοδωράκη, Χατζιδάκι, Μπρασσένς ή Ρωμανό Μελωδό. Σ’ όλα αυτά προστίθεται ἡ προσωπική μου ομιλία, το μεράκι μου να πούμε. Έτσι κάπως, με χίλιους επηρεασμούς, φτιάχνεται το καινούργιο τραγούδι.
Είναι ζεστό, οικείο, ολοζώντανο. Έχει ένα κόμπο χαρά κι ένα κόμπο θλίψη. Πολλή πίστη και πολλή ελπίδα. Είναι τόσο μικρό όσο να χωράει ένα φιλί, και τόσο μεγάλο όσο να χωράει μια επανάσταση. Σ’ αυτό το τραγούδι, κτήμα του λαού, πιστεύω κι εγώ.
Αφήνω κατά μέρος τις –κατανοητές και, εν πάση περιπτώσει, δικαιολογημένες για τότε– μεγαλοστομίες των τελευταίων προτάσεων της τελευταίας παραγράφου και επικεντρώνω την προσοχή μου στα σημαντικά πράγματα που μας λέει για τις επιρροές που δέχθηκε. Σε όλα όσα θυμίζουν κάποιους άλλους «προστίθεται η προσωπική μου ομιλία, το μεράκι μου να πούμε.»
Αυτή η προσωπική του ομιλία με βάζει να σκεφτώ μήπως το «Εγερτήριο» δεν είναι ούτε δάνειο (αφού λογοκλοπή δεν είναι σίγουρα), αλλά κάτι άλλο. Τι; Μετάφραση,… δική του μετάφραση! Πρόκειται δε για intralingual transposition, για ενδογλωσσική μετάθεση, όπως θα έλεγε ο Γιάκομπσον[6]Η δε σχετική interlingual traspotition, η διαγλωσσική μετάθεση ήτοι, έχει επιτελεσθεί ήδη από τον Τάκη Δραγώνα..
Και για να μη μακρηγορώ: δεν είναι μετάφραση από το πρωτότυπο του Πρεβέρ. δεν μπορώ να αποδείξω αυτό που θα γράψω αμέσως τώρα, αλλά το γράφω με βεβαιότητα. Είμαι βέβαιος, λοιπόν, ότι ο Σαββόπουλος ούτε που θα είχε δει καν το γαλλικό κείμενο. Τότε για ποιά μετάφραση μάς μιλάς; –ακούω ήδη τη λογική ένσταση του αναγνώστη. Απαντώ: ο Σαββόπουλος μετέφρασε από τα ελληνικά στα ελληνικά, χρησιμοποιώντας ως πρωτότυπο το σχετικό μετάφρασμα του Τάκη Δραγώνα, εκλαμβάνοντάς το μάλιστα ως «πιστό», ως «σωστό». Πρόκειται, ασφαλώς, για το «φουσκωμένο» εκείνο κείμενο που υπαινισσόμουν τότε που δεν γνώριζα ακόμα την ύπαρξη του μεταφράσματος του Δραγώνα.
Και είναι –στα σοβαρά– δυνατόν να μιλάμε για τέτοιου είδους μετάφραση; Αν η μετάφραση είναι μιμητική επανάληψη εν χρόνω, βεβαίως και είναι δυνατόν –στα σοβαρά! Παραλείπω την επιχειρηματολογία που περιλαμβάνεται στο κείμενο, που οδηγεί η δοθείσα υποσημείωση, και μένω στα λόγια του Σαββόπουλου σχετικά με την προσωπική του ομιλία. Ο νεαρός τότε Σαββόπουλος «επαναμεταφράζει» από τα ελληνικά στα ελληνικά αυτό που είχε «πρωτομεταφράσει» από τα γαλλικά στα ελληνικά ο Τάκης Δραγώνας, προσθέτοντας με πνεύμα δημιουργικό τους τόνους της δικής του, της προσωπικής του ομιλίας, αυτής που τον καθιστά διακριτό· και επειδή ἡ καλλιτεχνική διαδρομή του Σαββόπουλου είναι και μεγάλη και επιτυχής, μπορούμε σήμερα –ύστερα από μισό και πλέον αιώνα– να πούμε ότι η προσωπική ομιλία του Διονύση Σαββόπουλου είναι όντως διακριτή: δεν μπορείς να τη μπερδέψεις με άλλη – είναι του Σαββόπουλου.
Επιμύθιο
Του ποιήματος του Πρεβέρ θα δώσουμε και εμείς παρακάτω μια μεταφραστική εκδοχή, εξηγώντας (εκ περισσού βεβαίως) ότι ο πρώτος στίχος του δικού μας μεταφράσματος (Μπρος στης φάμπρικας την πύλη) συμπίπτει ακριβώς με στίχο του Σαββόπουλου. Πρόκειται για δάνειο, γιατί ήθελα, για δικούς μου λόγους ιστορικούς, να έχει κάποια σχέση το μετάφρασμά μου με το προγενέστερο τραγούδι / ενδογλωσσικό μετάφρασμα του Σαββόπουλου αναφορικά με το πρωτότυπο ποίημα του Πρεβέρ.
Ο ΧΑΜΕΝΟΣ ΧΡΟΝΟΣ
Μπρος στης φάμπρικας την πύλη
ο εργάτης σταματάει ξαφνικά
τον τράβηξε η καλοκαιρία από το ρούχο
και όπως γυρνάει
και κοιτάει τον ήλιο
έτσι ολοκόκκινον και έτσι ολοστρόγγυλον
να χαμογελάει στον μολυβή ουρανό του
το μάτι
φιλικά του κλείνει
Δε μου λες ρε συ σύντροφε Ήλιε
δεν το βρίσκεις και λόγου σου πολύ μεγάλη μαλακία
μια τέτοια μέρα έξω
εμείς να τη χαρίζουμε στ’ αφεντικά;