Ο Γκας Πορτοκάλος έγινε σύμβολο μέσα από τις ταινίες Γάμος αλά ελληνικά 1 και 2 λόγω της μανιοκαταθλιπτικής (συνθλιπτικής, ακριβέστερα, τόσο για τους συνομιλητές του όσο και για τον ίδιο) πίστης του ότι όλες οι λέξεις προέρχονται από ελληνικές ρίζες. Όμως, το 2021 ο ελληνικής καταγωγής ηθοποιός Michael Constantine, που υποδύθηκε τόσο γλαφυρά τον ρόλο αυτόν, εξεδήμησε εις Κύριον σε ηλικία 94 ετών. Έτσι, στην 3η ταινία (του 2023), την οποία σκηνοθέτησε η πρωταγωνίστρια Νία Βαρντάλος, ο πατέρας Γκας «ζούσε» απλώς σαν ανάμνηση κατά τη διάρκεια της «απόβασης» όλου του σογιού στη Μητέρα Πατρίδα. Λες και «απηύδησε» να κυνηγάει γλωσσικές χίμαιρες στη γενέτειρά του Πενσυλβάνια και εν γένει στην ξενιτιά. Ή λες και αρνούνταν, από την άλλη, να ακολουθήσει την οικογένεια στην Ελλάδα ΤΟΥ, φοβούμενος πως, όπου και να ταξιδέψει, η Ελλάδα θα τον πληγώνει… Βέβαια, θα δοκίμαζε και μια πολύ ευχάριστη έκπληξη, καθώς θα διαπίστωνε ότι τουλάχιστον η μακροχρόνια γάγγραινα των greeklish –σαν δικαίωση της αρχαίας φράσης «ὁ τρώσας καί ἰάσεται»– σχεδόν επουλώθηκε από την ίδια τη γενιά Ζ, που τα μεταχειρίστηκε στο έπακρο!
Προσπερνάμε το «σύνδρομο Πορτοκάλος», για το οποίο άλλωστε έχει χυθεί πολύ μελάνι και με ποικίλες προσεγγίσεις, και επισκεπτόμαστε κάποιους φορείς ευρείας επικοινωνίας των καιρών μας και της καθημερινότητάς μας, για να δώσουμε λίγα ενδεικτικά παραδείγματα χρήσης της γλώσσας μας, η οποία δεν υποστηρίζουμε ότι κατ’ ανάγκην κακοποιείται, ωστόσο μέρα με τη μέρα αλλάζει, παραμορφώνεται, χρειάζεται ενίοτε διερμηνείς! Γι’ αυτό λέμε «φορείς» και όχι μόνο «μέσα» (ευρείας ή «μαζικής» δημοσιότητας), ώστε να ανοίξουμε λίγο τη βεντάλια της γλωσσικής επικοινωνίας και επιδραστικότητας στον καθέναν και στην καθεμία μας ιχνηλατώντας περίεργες –αλλά και ύπουλες– γλωσσικές πατέντες.
Για παράδειγμα, ο ΔΕΔΔΗΕ ή οι πάροχοι ρεύματος, φυσικού αερίου, τηλεφωνίας και πλήθους άλλων υπηρεσιών, όπως οι τράπεζες, οι κρατικοί οργανισμοί, τα ασφαλιστικά ταμεία κ.λπ., δεν είναι ΜΜΕ ούτε μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Ωστόσο, συνομιλούν καθημερινά –διά ζώσης ή πλέον και με ρομπότ– με εκατομμύρια πολίτες. Και εμείς οι πολίτες αργά ή γρήγορα εθιζόμαστε στις λεκτικές τους φόρμες «μοιραίοι κι άβουλοι αντάμα» προσμένοντας το θάμα της εξυπηρέτησής μας… Τι μας λέει το ρομπότ π.χ. του ΔΕΔΔΗΕ; «Σας ενημερώνουμε ότι για λόγους… ποιότητας της επικοινωνίας μας η κλήση ενδέχεται να ηχογραφείται»! Όπερ μεθερμηνευόμενον: «για να μη μας κατεβάσετε καντήλια»! Το έχουμε ζήσει στο πετσί μας ουκ ολίγες φορές, καθώς τηλεφωνούμε 20 ή 30 περίοικοι αναγγέλλοντας βλάβη σε αρκετά οικοδομικά τετράγωνα της περιοχής μας, αλλά (αν γλιτώσουμε από τη μουσική και την εκνευριστική υπόσχεση «είστε σε γραμμή προτεραιότητας», που μάλλον θα διακοπεί και θα πρέπει να ξανακαλέσουμε!) ο/η υπάλληλος, που θα απαντήσει μετά από ώρα, θα μας δηλώσει με… έκπληξη ότι «δεν έχει άλλος αναφέρει τη βλάβη» και «να κοιτάξουμε το ρολόι μας, μήπως είναι δικό μας το πρόβλημα»!… Μόνο όταν καλέσει 2 και 3 φορές πανικόβλητη κάποια κυρία που έχει στο σπίτι άτομο με οξυγόνο, αρχίζει η… κινητικότητα για την αποκατάσταση μετά από ώρες της βλάβης! Πάντως, η «ποιότητα της επικοινωνίας μας» αποδίδει καρπούς, αν όχι σε εμάς τους ταλαίπωρους καταναλωτές, τουλάχιστον σε κάποιες ομάδες μπάσκετ ή ποδοσφαίρου, στα γήπεδα των οποίων… διαφημίζεται (!) ο ΔΕΔΔΗΕ, λες και έχει ανταγωνιστή στην αγορά!
Άλλη τρικλοποδιά μάς επιφυλάσσουν τα περιβόητα και ουδόλως αθώα «ίχνη πλοήγησης», τα λατρεμένα μας cookies, σχεδόν σε κάθε απόπειρα εισόδου μας σε ιστοσελίδες κάθε θεματικής, από την πρόγνωση του καιρού μέχρι την ΑΑΔΕ! Ελάχιστοι φορείς κρατούν μια αξιοπρεπή στάση απέναντι στους χρήστες των σελίδων τους προτείνοντας την καθαρή επιλογή «Συμφωνώ» vs «Διαφωνώ», «Συναίνεση» vs «Δεν συγκατατίθεμαι» και συνώνυμά τους. Πολλοί άλλοι, όμως, έχουν επινοήσει ένα κατεβατό από… δυσερμήνευτες επιλογές, όπως «Έννομο συμφέρον 68 προμηθευτών», πιο κάτω «Μέτρηση απόδοσης περιεχομένου», «Χρήση επακριβών δεδομένων γεωεντοπισμού» και πολλά άλλα. Εννοείται, βέβαια, ότι όλα αυτά τα μπισκοτοεμπόδια υπάρχουν στον δρόμο μας σαν ευλογία. Για παράδειγμα, το Bookpoint του ΟΣΔΕΛ (Οργανισμού Συλλογικής Διαχείρισης Έργων του Λόγου) εξηγεί ότι «Η ιστοσελίδα μας χρησιμοποιεί cookies, για να βελτιώσει την εμπειρία της περιήγησής σας». Άλλο ένα τυχαίο παράδειγμα η «ιστοθέση» της ΕΥΔΑΠ: Δίνει τις επιλογές «Αποδέχομαι», «Δεν αποδέχομαι» και «Άλλες ρυθμίσεις», στο «Δεν αποδέχομαι» ωστόσο «ο χρήστης έχει την δυνατότητα να απορρίψει όλες τις κατηγορίες των cookies πλην των απολύτως απαραίτητων». Και αυτά είναι… 44 (μεταξύ των οποίων τα 31 για την Google και ευτυχώς, γιατί στα 32… καίγεσαι!).
Αν τώρα εγκύψουμε στα ραδιοτηλεοπτικά δρώμενα των τελευταίων ετών, θα καταγράψουμε θεαματική αύξηση των ξενόγλωσσων τίτλων σε εκπομπές… αυτόχθονες. Διατρέχουμε, λοιπόν, το πρόγραμμα μιας σχετικά πρόσφατης εβδομάδας: Antenna: Ant1 News, Ant1 Sports, The 2Night Show, Rouk Zouk, Flat Hunters, Grand Hotel, Moments, Οι Boomers, Don’t Forget the Lyrics, VIΠ. ΣΚΑΪ: Monobala, Weekend Live, Happy Traveller, Survivor, Live You, Prime Time, The Wall, The Floor, Pet Stories. ALPHA: Kithcen Lab, Happy Day, Super Κατερίνα, Deal, Money Drop. MEGA: Mega Αθλητικά Powered By Stoiximan, Super Μπάλα Live, UEFA Magazine, Buongiorno, Live News, The Chase, Mega Stories, L.A.P.D. (ελληνική σειρά Lekanopedio Attikis Police Department), Βίλατζ Λιμπερταδόρες, Ηοteλ Eλvira. STAR: Παιδικό Πρόγραμμα: Jurassic Word: Camp Cretaceous, Sylvester & Tweety Mysteries, Miraculous Tales of Lady Bug & Cat Noir, Booba Food Puzzle, The Weasy Family, Bluey, Pj Masks, Traction, Masterchef, Breakfast@Star, Cash Or Star, First Dates. OPEN: Open News, Limit Up, Real View, Status Quo, Just The Two Of Us. Ολίγον έχει ζηλέψει και η Δημόσια Τηλεόραση: ΕΡΤ News: Update, News Room, Live Now, Game Changer, Press Talk, Off The Record, Force, Istorima. ΕΡΤ 1: Sing for Greece – After Party. ΕΡΤ 2 – SPORT: Auto Moto, Matchday, Man City TV, Βίλατζ Γιουνάιντεντ. ΕΡΤ 3: Mind Zet, Start, Project Περιφέρεια.
Το τηλεοπτικό μας στερέωμα, επίσης, κατακλύζεται εσχάτως από διαφημίσεις με αναρίθμητους πρωτάκουστους όρους. Ίσως πια οι μισές από τις τηλεοπτικές (εν μέρει και τις ραδιοφωνικές) διαφημίσεις αφορούν τις 19 (!) στοιχηματικές μας εταιρείες (με τα άρμπιτραζ, βάλιου μπετ, κλασματικές αποδόσεις, μονό αποδεκτό, νετέλερ, ντεντ χιτ, παρολί, σκριλ, σύστημα Trixie, τίζερ, χεντ του χεντ, live betting, cash out, γκανιότα, win to nil κ.λπ.), που μάλιστα στο ραδιόφωνο κλείνουν με την ταχύτατη (για λόγους οικονομίας) ανάγνωση για τον κίνδυνο εθισμού και απώλειας περιουσίας, για το ΚΕΘΕΑ κ.λπ,, καθώς και τις φαρμακευτικές εταιρείες με το πλήθος σκευασμάτων τα οποία περιέχουν παρακεταμόλη, ιβουπροφαίνη, αμοξικιλλίνη, κλαβουλανικό οξύ, χονδροϊτίνη, δισακοδύλη, κεφουροξίμη, δισγλυκινικό μαγνήσιο, με τα αερολύματα, τα έκδοχα και πόσα ακόμη, που και οι κατ’ επάγγελμα υγειονομικοί εκτιμώ ότι θα δυσκολεύονται να τα συγκρατήσουν ως τηλεθεατές! Εννοείται ότι την έκρηξη της ιατρικής και φαρμακευτικής ορολογίας στην καθημερινότητά μας είχε προκαλέσει, πριν από μόλις 5 χρόνια, η κατάρα της πανδημίας, η λάβα της οποίας μοιάζει αείρροος πλέον…
Πάντως, αναβιώνουν και οι παμπάλαιες συνταγές πρόκλησης του… βασικού ενστίκτου, όπως αυτή με το προϊόν που «δεν είναι κόλλα, είναι κολλάρα» ή στη ραδιοφωνική παραλλαγή «γκολάρα», καθώς και εκείνη με το ζευγάρι που ερωτοτροπεί τυλίγοντας κοκορέτσι σε διαφήμιση πολυκαταστήματος και που θυμίζουν τη θρυλική διαφήμιση πίπας από τη δεκαετία του ’80! Όσο για τις ραδιοφωνικές εκπομπές, παρεΐστικης κουβεντούλας ή και αμιγώς δημοσιογραφικές, η τακτική των τελευταίων ετών να αναλαμβάνουν (επ’ αμοιβή προφανώς) την ανάγνωση κάποιων διαφημίσεων οι ίδιοι οι παρουσιαστές τους –σε ρόλο δούρειου ίππου– εκτιμώ ότι αφενός ταπεινώνει τους παρουσιαστές, αλλά αφετέρου βλάπτει συχνά και τους διαφημιζόμενους, με τα λάθη και τα κομπιάσματα των παρουσιαστών, που βιάζονται να διεκπεραιώσουν όπως όπως αυτό που τους επιβάλλεται να διαβάσουν.
Μια επίσκεψη και στα σημερινά ειδησεογραφικά μοντέλα. Είναι αυτονόητο ότι την «παλαιολιθική» μονοτονία της ανάγνωσης των ειδήσεων από σελίδες χαρτιού στις πρώτες δεκαετίες της τηλεόρασης ή ακόμη και τη… «νεολιθική» από το autocue και το teleprompter θα τις συνέτριβε σήμερα η AI. Αλλά κάποιοι παρουσιαστές εκπομπών «κοινωνικοαστυνομικού» περιεχομένου το έχουν τερματίσει με τις προσομοιώσεις, αφηγούμενοι πότε μέσα από το σαλόνι μιας θαλαμηγού, πότε μέσα από το χαμένο στον Ατλαντικό τουριστικό υποβρύχιο, πότε μέσα από τα αποκαΐδια εργοστασίου, πότε από μια παράγκα με μια γάτα δίπλα τους που τρώει αμέριμνη, πότε από τον βυθό της Καλντέρας, πότε ψήνουν γύρο και καλαμάκια σε σουβλατζίδικο κ.λπ. Ωστόσο, το πλέον διαδεδομένο στις τηλεοπτικές ειδήσεις μοντέλο τα τελευταία χρόνια είναι η προσπάθεια –με λάθη, σαρδάμ και γενικά φτηνή «ηθοποιία» – για «θεατρική απόδοση» από δημοσιογράφους (;) διαλόγων είτε που έχουν πιάσει οι κοριοί των διωκτικών αρχών είτε από άλλου τύπου ηχογραφήσεις ή από δηλώσεις, δικαστικές αποφάσεις, έγγραφα κ.λπ. Ενδεικτικά, ένα παράδειγμα τέτοιου τύπου ανάγνωσης από την τραγωδία της έκρηξης στο εργοστάσιο μπισκότων: Δύο φορές, τη λέξη «διάτρηση» (των σωληνώσεων), η φωνή μιας κυρίας τη μετέτρεψε σε… «διατήρηση», δηλαδή το ακριβώς αντίθετο! Κάποιος δεν οφείλει να ελέγχει αυτές τις εκφωνήσεις, προτού ακουστούν στον αέρα; Όσο για το ραδιόφωνο, το μόνο ίσως ειδησεογραφικό μοντέλο που ενοχλεί είναι τα αγχωτικά δελτία (ή αλλιώς οι τίτλοι) ειδήσεων του ενός λεπτού, όπου ο εκφωνητής ή η εκφωνήτριά τους κάνει μοιραία κάποια λάθη, σαν τους αθλητές που ρίχνουν εμπόδια τρέχοντας στα 110 μέτρα! Τη λογική αυτών των λαχανιασμένων ειδήσεων δεν την κατάλαβα ποτέ!
Και τώρα, μια ματιά στην εκφορά του λόγου των ελληνικών τηλεοπτικών σειρών. Εδώ, όμως, αποτίοντας φόρο τιμής και θαυμασμού θα προτάξω τα πολύτιμα δώρα των επιστημόνων και της τεχνολογίας προς χρήστες υπολογιστών και τηλεθεατές με προβλήματα τόσο όρασης όσο και ακοής! Διότι για τους πρώτους υπάρχουν οι «αναγνώστες οθόνης», δηλαδή λογισμικό που μετατρέπει τον γραπτό λόγο των συσκευών σε προφορικό. Για δε τους δεύτερους, η κατάκτηση της Νοηματικής άλλαξε ριζικά τη ζωή τους, έστω και με την περιορισμένη χρήση της στο δικό μας τηλεοπτικό στερέωμα. Ωστόσο, σπουδαία είναι και η προσφορά των υπότιτλων σε σειρές (SDH για κωφά και βαρήκοα άτομα), ιδίως της ΕΡΤ, οι οποίοι δεν περιορίζονται μόνο στις ομιλίες των ηθοποιών, αλλά εμπλουτίζονται και με ηχητικές λεπτομέρειες (π.χ. τρεμάμενη αναπνοή / μελαγχολική μουσική κιθάρας / κρότος / ροχαλητό ανδρών / χουχούρισμα δεκοχτούρας / συριγμός πλοίου / τιτιβίσματα πουλιών – μακρινό γάβγισμα / μιλάει βλάχικα / αναστεναγμός / εμετός – βήχας / φλοίσβος θάλασσας – συνέχιση μουσικής / δυνατό σφύριγμα Γιάννη / χτυπήματα ρολογιού κούκου κ.ο.κ. ). Βέβαια, από… υπερβάλλοντα ζήλο, υποτιτλίζονται και κάποια δυσερμήνευτα, όπως: αινιγματικές πενιές λαούτου / υψίσυχνες τρεμάμενες δοξαριές / απλωτές δοξαριές πλοκής / μπάσα αλλοιωμένη δίνη / ηλεκτρονική λούπα μυστηρίου / ανατριχιαστικές παλμικές αναδύσεις κ.λπ. Αν όμως ψάχνει ο τηλεθεατής στο λεξικό, έχασε τον ειρμό του σίριαλ. Το ίδιο ασφαλώς μπορεί να πάθει και από… κοτσάνες των ηθοποιών (που δεν πρόσεξε ούτε σκηνοθέτης ούτε κανείς άλλος), όπως το χαριτωμένο που αλίευσα: Άφησες τη γυναίκα σου… ξέφραγκο αμπέλι (προφανώς αμπέλι χωρίς φράγκο).
Αφού, λοιπόν, επαινέσαμε μία πολύ καίρια και ευαίσθητη πτυχή της μετάδοσης του λόγου μέσα από τις τηλεοπτικές σειρές, ας προσεγγίσουμε και τις συγγνωστές δυσκαμψίες του λόγου σε σειρές που διαδραματίζονται σε μακρινές εποχές –και για κάποιο λόγο συμβαίνει πλέον να είναι πάρα πολλές σε όλα τα κανάλια. Ενώ λοιπόν σκηνογραφικά, ενδυματολογικά και σκηνοθετικά κινούνται άψογα, ξεφεύγουν αναχρονισμοί στον λόγο. Εννοείται ότι δεν είναι καθόλου εύκολο να διατυπώνει ο σεναριογράφος ή ο υπεύθυνος του επεισοδίου εν έτει 2026 τους διαλόγους σε γλώσσα 100 ή 70 ετών πίσω. Ακόμη και έμπειρος φιλόλογος θα δυσκολεύεται. Οπότε εκ των πραγμάτων ακούμε στα τέλη της δεκαετίας του ’50 Θα πρέπει να τη βρεις άμεσα (αντί αμέσως) / Καλό μεσημέρι (όταν τότε ξέραμε μόνο καλημέρα, καλησπέρα και καληνύχτα) / ο πρόεδρος της κοινότητας (αντί κοινότητος) / μην αγχώνεσαι κ.ά. Στον δε ιερέα δίνει ο σεναριογράφος κάποιο συνονθύλευμα «Πάτερ ημών», «Κύριε ελέησον» και 1-2 άλλων γνωστών ψαλμών, από διαφορετικά μέρη της λειτουργίας, ενώ τον ναό κοσμεί και μία τεράστια εικόνα του Αγίου Εφραίμ, το σκήνωμα του οποίου βρέθηκε το 1950, αλλά η αγιοκατάταξή του από το Πατριαρχείο έγινε μόλις το… 2011, οπότε και άρχισε να γίνεται εντυπωσιακά λαοφιλής και να φιλοτεχνούνται οι εικόνες του.
Πηγαίνοντας δε ακόμη πιο πίσω, στο 1925, μοιραία το γλωσσικό φιλτράρισμα κρέμεται σε μια κλωστή. Και, δυστυχώς, αυτή σπάει κάποτε πολύ άτσαλα! Έχουμε ακούσει είμαι μια αχαρτογράφητη περιοχή! / λίγη ιδιωτικότητα δεν δικαιούμαι; / απλά φοβάμαι για σένα / της κυβέρνησης / της διεύθυνσης / εταιρεία μίσθωσης αυτοκινήτων / (για έμμηνη ρύση) μήπως αδιαθέτησες; / τον αστυνόμο να ζητάει από τα κεντρικά και να το παραλαμβάνει την άλλη μέρα (!) ένα αντίγραφο του υπηρεσιακού του φακέλου (εννοείται με δεκάδες έγγραφα μέσα, ακόμη και… φωτογραφία του), ενώ από το ίδιο το σίριαλ γνωρίζουμε ότι αντίγραφα συμβολαίων, υπεύθυνων δηλώσεων, επιστολών κ.λπ. φτιάχνει μόνο ένας συγκεκριμένος καλλιγράφος / στο δε δικαστήριο όλοι οι μάρτυρες έλεγαν Ορκίζομαι να πω την αλήθεια και μόνο την αλήθεια (ο αστυνόμος, μάλιστα, ακόμη πιο περικεκομμένο: Ορκίζομαι να πω την αλήθεια), ενώ μας είναι πασίγνωστο ότι μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του ’70 ο πρόεδρος υπαγόρευε «Ορκίζομαι να είπω την αλήθειαν και μόνον την αλήθειαν χωρίς φόβον και χωρίς πάθος» (συνήθως και με την προσθήκη «και χωρίς να προσθέσω ή αποκρύψω τι») και ο/η μάρτυς απλώς επιβεβαίωνε «Ορκίζομαι». Όσο για τη διάλεκτο και την προφορά της (π.χ. τζιέρι μου, σε λέω κ.λπ.), από τους δεκάδες ήρωες της σειράς που μόλις έχουν έρθει στον μαχαλά ξεριζωμένοι από τη Σμύρνη, μόνο ένας πρωταγωνιστής τη μιλάει και ελάχιστα μία μαγείρισσα.
Φυσικά, θα αποφύγουμε να πλησιάσουμε το παράλληλο γλωσσικό σύμπαν των «μέσων κοινωνικής δικτύωσης», γιατί είναι χαοτικό! Απλώς, θεωρώ πρέπον να ολοκληρώσουμε τις σύντομες αυτές ματιές στα περίεργα και δύσπεπτα της σημερινής λεκτικής επικοινωνίας μας με την παρήγορη επισήμανση ότι ακόμη και στο αλαλούμ των social (για την ακρίβεια, του facebook, μη βαυκαλιζόμαστε για τα υπόλοιπα, στα οποία σχεδόν κυριαρχεί πλέον η γλώσσα της ΑΙ αφήνοντας γλωσσικές πληγές ιδίως στα λεγόμενα reels) επιβιώνουν κάποιες σελίδες με ιδιαίτερα παρήγορη ευαισθησία και προσφορά στη γλώσσα και με χιλιάδες εγγεγραμμένα μέλη! Θα ξεχωρίσω, όμως, τις «Μιλάμε σωστά… γράφουμε σωστά» και «Ελληνική Γλώσσα και Γλωσσολογία», όπου αναπτύσσεται υγιής διάλογος και λύνονται απορίες, ενώ σε κάποιες άλλες βρίσκουμε μέχρι και… αστρολογικές προβλέψεις. Έτσι κι αλλιώς, «ψηφιακοί δημιουργοί» έχουμε πλέον χριστεί οι περισσότεροι, λογαριασμό θα δώσουμε τι… αριστουργήματα θα δημιουργούμε;
