Και μόνο η διατύπωση του θέματος θα μπορούσε να προκαλέσει τη δυσπιστία ως προς την ικανότητα κάποιου να το δαμάσει. Δεν είμαι ειδικός να αναλύσω ένα τόσο τεράστιο θέμα ούτε να υποδείξω λύσεις. Θα επιχειρήσω απλώς να θίξω μερικά από τα κυριότερα προβλήματα και να διατυπώσω, έστω έμμεσα, λίγες προτάσεις ως συμβολή στη σχετική συζήτηση. Εδώ χρειάζονται ορισμένες διευκρινίσεις και περιορισμοί. Μολονότι επιδιώκει κανείς την αντικειμενικότητα, δεν παύουν να είναι απόψεις από μια ορισμένη σκοπιά. Σε αρκετές περιπτώσεις δεν αναφέρω στοιχεία, όπως θα έπρεπε, αλλά αρκούμαι σε εμπειρικές διαπιστώσεις και στην ενημέρωση του «μέσου» ενημερωμένου πολίτη. Αναπόφευκτα, οι αναφορές γίνονται επιλεκτικά και ενδεικτικά· λόγω της συντομίας, ορισμένα σημεία μπορεί να φανούν παράδοξα ή προβληματικά, επειδή θα χρειάζονταν ακόμα πολλές εξηγήσεις και διασαφηνίσεις. Πρόκειται περισσότερο για διαπιστώσεις, στην καλύτερη περίπτωση για διάγνωση, και πολύ λιγότερο για λύσεις. Προσπαθώ πάνω απ’ όλα να με καθοδηγεί ο ρεαλισμός. Θα ξεχωρίσω τα προβλήματα σε τρεις κατηγορίες: α) Τα πιο φανερά, επειδή είναι και τα πιο πιεστικά: υλικά, κοινωνικά, οικονομικά, πολιτικά, θεσμικά· β) Τα λιγότερο προφανή, αλλά όχι λιγότερο σημαντικά: πολιτισμικά, πνευματικά· και τέλος, γ) εκείνα που αναφέρονται ειδικότερα στην Ελλάδα.
Προοίμιο αισιόδοξο: επιτεύγματα της ανθρωπότητας
Όταν συζητούμε για τα παγκόσμια προβλήματα, δεν πρέπει να λησμονούμε τα σημαντικά επιτεύγματα της ανθρωπότητας (αναφέρομαι, εννοείται, στη λεγόμενη πολιτισμική «Δύση»: στις λίγες γνωστές χώρες της Ευρώπης, της βόρειας Αμερικής, την Ιαπωνία, Αυστραλία και Ν. Ζηλανδία): ειρήνη, ασφάλεια, ελευθερία, λοιπά ανθρώπινα θεμελιώδη δικαιώματα, πολιτικά και κοινωνικά, πολιτισμικός φιλελευθερισμός, σχετική ευημερία, κοινωνικό κράτος, κοινωνική πρόνοια, Διαφωτισμός, ορθός λόγος, εκπαίδευση, τεράστια πρόοδος και ανάπτυξη της επιστήμης και της έρευνας.
Α) Τα πιο φανερά παγκόσμια προβλήματα
Αναφέρω πρώτα τα πιο φανερά παγκόσμια προβλήματα (τα υλικά, κοινωνικά, οικονομικά, πολιτικά και θεσμικά): 1) Το ιστορικά πιο πιεστικό κοινωνικό πρόβλημα είναι βέβαια ο βιοπορισμός, ο αγώνας για την επιβίωση, η ανασφάλεια, η πείνα, η φτώχια, οι στερήσεις και οι ελλείψεις βασικών αγαθών και κοινωνικών υπηρεσιών (πρόνοια, υγεία, κοινωνική ασφάλιση, περίθαλψη, εκπαίδευση).
2) Όχι λιγότερο σημαντικά προβλήματα είναι: η στέρηση και η έλλειψη θεμελιωδών πολιτικών δικαιωμάτων και ελευθεριών, η τυραννία και η καταπίεση, τα αυταρχικά, ολοκληρωτικά, όχι σπάνια εφιαλτικά καθεστώτα (π.χ. Βόρεια Κορέα), η έλλειψη και οι προσβολές κατά του κράτους δικαίου, τα βασανιστήρια και οι εκτελέσεις αθώων πολιτών, απλώς επειδή είναι δυσάρεστοι στα καθεστώτα αυτά.
3) Ακόμα πιο δραματικά προβλήματα αποτελούν: οι πόλεμοι, οι ένοπλες συρράξεις, οι τρομοκρατικές επιθέσεις, οι απειλές κατά της ειρήνης, οι λεγόμενες «ανθρωπιστικές» (!) κρίσεις και καταστροφές, οι προσβολές κατά του διεθνούς δικαίου και της διεθνούς νομιμότητας. Από τα χειρότερα αλλά πιο χαρακτηριστικά φαινόμενα της εποχής μας: οι απειλές και οι επιθέσεις κατά ξένων χωρών από χώρες-μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών, δηλ. από το όργανο, στο οποίο έχει ανατεθεί η προστασία της διεθνούς ειρήνης! Μια παρατήρηση για τη συχνή αμφισβήτηση και άρνηση του διεθνούς δικαίου: Είναι κατανοητές οι σχετικές επιφυλάξεις, αλλά είναι αβάσιμες. Όσο συχνότερα και περισσότερο παραβιάζεται de facto το διεθνές δίκαιο, τόσο πιο πολύ τεκμηριώνεται και αναδεικνύεται de jure η ισχύς και η σημασία του. Άλλωστε, ποια είναι η εναλλακτική δυνατότητα; Η μοιρολατρική υποταγή στη διεθνή ανομία, αναρχία και στο «δίκαιο του ισχυροτέρου»;
4) Ένα τεράστιο, αλλά όχι πανθομολογούμενο πρόβλημα είναι η υπέρμετρη, μη υγιής, μη «κανονική» οικονομική ανάπτυξη, ειδικότερα η καταχρηστική ανάπτυξη του καπιταλισμού. Αντί της ισορροπημένης παραγωγής αναγκαίων και χρήσιμων –όχι μόνο για την επιβίωση, αλλά και για την ευημερία και την καλή ποιότητα ζωής– αγαθών και υπηρεσιών, διαπιστώνουμε μιαν υπερμεγέθη, σε μεγάλο βαθμό κερδοσκοπική οικονομική δραστηριότητα, λ.χ. χρηματιστηριακή, με εκδηλώσεις την υπέρογκη κερδοφορία, τη δυσθεώρητη συσσώρευση κεφαλαίου και την αδιανόητη απόκτηση πλούτου από μικρά ή ελάχιστα ποσοστά σούπερ μεγιστάνων. Ένα σχετικό φαινόμενο είναι η συνεχής δημιουργία και ο πολλαπλασιασμός τεχνητών αναγκών, η τεράστια παραγωγή και προσφορά προϊόντων και υπηρεσιών αμφίβολης χρησιμότητας είτε απλώς περιττών. Έχουμε επίγνωση ότι το ποιες ανάγκες και επιθυμίες των ανθρώπων είναι πραγματικές, βασικές ή σημαντικές και ποιες τεχνητές, υπέρμετρες ή υπερβολικές, είναι σχετικό, και συναρτάται με πλήθος παραγόντων κοινωνικών, πολιτισμικών, ιστορικών κοκ. Μολαταύτα είναι ευνόητο ή προφανές ότι σε πλήθος περιπτώσεων η καταναλωτική συμπεριφορά πολλών ανθρώπων δεν ανταποκρίνεται σε πραγματικές ή γνήσιες ή εύλογες και έλλογες ανάγκες τους, αλλά είναι απλώς και μόνο αποτέλεσμα χειραγώγησης εκ μέρους των επιχειρήσεων, διαφήμισης, μίμησης, συνήθειας και μόδας. Τα παραδείγματα είναι αμέτρητα και πασίγνωστα: από τα επεξεργασμένα και ανθυγιεινά τρόφιμα, τα διαρκώς εξελισσόμενα μοντέλα των κινητών και άλλων ηλεκτρικών και ηλεκτρονικών συσκευών έως τα χωρίς σκοπό υπερμεγέθη αυτοκίνητα.
5) Συναφές με το προηγούμενο, και προφανώς εν μέρει αποτέλεσμά του, είναι οι υπέρμετρες κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες, η κυριαρχία της πλουτοκρατίας σε βάρος των λιγότερο ευνοημένων, η πολλαπλή και υπέρογκη κοινωνική αδικία –και σε παγκόσμια κλίμακα (άρα οι πολλαπλές ανισότητες μεταξύ των περισσότερο και λιγότερων αναπτυγμένων χωρών και περιοχών του κόσμου), η υπέρμετρη εκμετάλλευση των εργαζομένων από τους ισχυρούς με αποτέλεσμα την αύξηση του κοινωνικού χάσματος: από δω οι σούπερ πλούσιοι και από κει οι πένητες, οι στερήσεις και η εξαθλίωση.
6) Ένα πραγματικά πιεστικό πρόβλημα αποτελεί η υπέρμετρη εκμετάλλευση του πλανήτη και των φυσικών πόρων του, με αποτέλεσμα τους ορατούς ήδη κινδύνους καταστροφής της φύσης, μόλυνσης του περιβάλλοντος, υπερθέρμανσης του πλανήτη με καταστρεπτικές συνέπειες.
7) Ένα ακόμα θέμα αποτελούν οι μεταναστευτικές ροές και τα συναφή προβλήματα. Εδώ χρειάζονται πάλι βασικές διευκρινίσεις: Δεν αναφέρομαι φυσικά στην κανονική μετανάστευση, που ήταν πάντοτε στην ιστορία ένα κανονικό φαινόμενο, αλλά στις ανεξέλεγκτες και παράνομες, μαζικές μεταναστευτικές ροές. Πρώτα απ’ όλα πρέπει να ξεκαθαρίσουν και να αποφασίσουν οι ανεπτυγμένες χώρες τι θέλουν, τι είναι εφικτό και τι συνιστά πρόβλημα. Δεν είναι, νομίζω, ευκταίο ούτε δυνατό να λυθούν τα προβλήματα του βιοπορισμού του λεγόμενου «τρίτου κόσμου» με το να μεταναστεύουν μαζικά μεγάλα μέρη του πληθυσμού από το Αφγανιστάν ή το Μπάνγκλαντες στην Ευρώπη, στη βόρεια Αμερική ή στην Αυστραλία. Πρέπει να γίνεται σαφής διάκριση ανάμεσα στους πραγματικούς πρόσφυγες, που προστατεύονται από το διεθνές δίκαιο, και τους παράνομους μετανάστες. Καθώς οι πληροφορίες μεταδίδονται ακαριαία, πρέπει να υπάρχει υπεύθυνη και σαφής ενημέρωση από τις χώρες προς τους δυνητικούς μετανάστες για το αν είναι ευπρόσδεκτοι και υπό ποιους όρους.
Β) Πολιτισμικά προβλήματα
Τα προβλήματα της κατηγορίας αυτής αφορούν όχι απλώς το ζην με σκοπό την ευμάρεια, αλλά το ευ ζην, τον άξιο βίο, με σκοπό τη γνήσια ευδοκίμηση του βίου και τελικά την αληθινή ευδαιμονία. Εδώ πρόκειται για ελλείψεις και υστέρηση αγαθών, που δεν είναι απλώς μέσα για κάποιον άλλο σκοπό, αλλά αγαθά με εσωτερική και εγγενή αξία. 1) Η Ζακλίν ντε Ρομιγύ (J. de Romilly) είχε δίκιο: στην πραγματικότητα, το κυριότερο πρόβλημα, εκείνο στο οποίο συνοψίζονται και από το οποίο απορρέουν σχεδόν όλα τα άλλα είναι ο υλισμός, όχι με τη θεωρητική αλλά με την πιο πρακτική σημασία: ο πρακτικός, βιοτικός, κοινωνικός και τελικά πολιτισμικός υλισμός. Με τον όρο αυτόν εννοούμε τον περιορισμό και την εξάντληση της ζωής στην αποκλειστική επιδίωξη υλικών στόχων: των υλικών αγαθών, του χρήματος και ενδεχομένως του πλούτου, της λεγόμενης κοινωνικής επιτυχίας κοκ. Με τον υλισμό συναρτάται η υπέρμετρη ανάπτυξη και κυριαρχία του υλικού και τεχνικού πολιτισμού σε βάρος των πλευρών εκείνων του ανθρώπινου ψυχισμού και της προσωπικότητάς του που η ικανοποίησή τους δεν έγκειται στην απόκτηση και τη συσσώρευση υλικών αγαθών.
2) Άμεση απόρροια του γενικευμένου υλισμού είναι η κυριαρχία του ηδονισμού και του χυδαίου ευδαιμονισμού. Όπως σε πολλά άλλα ζητήματα, πολλά εξαρτώνται από το τι εννοούμε με τους κρίσιμους όρους που χρησιμοποιούμε. Στην περίπτωσή μας: Τι εννοούμε με την «ευτυχία»; Για μεγάλο μέρος των ανθρώπων το ζητούμενο ιδεώδες της ευτυχίας, ή απλούστερα η «καλή ζωή», εξαντλείται σε μια ζωή γεμάτη ηδονές, απολαύσεις, υλικά αγαθά, ανέσεις και κομφόρ. Δεν υπάρχει, εννοείται, καμία αντίρρηση για τα υλικά αγαθά και τη βελτίωση της ζωής με την τεχνική. Αλλά με φρόνηση, με μέτρο, όχι με υπέρμετρη απομάκρυνση από τη φύση και με ζημία της φύσης. Ας σκεφτούμε π.χ. την καταστροφή σε βάρος της φύσης από την υπερβολική κυκλοφορία των Ι.Χ. ή την υπέρμετρη χρήση του κλιματισμού. Έπειτα, είναι προφανές ότι η ικανοποίηση των υλικών αναγκών είναι αναγκαίος αλλά όχι επαρκής όρος για το γνήσιο ευ ζην.
3) Ένα από τα μεγαλύτερα θέματα είναι η έλλειψη και η υστέρηση πνευματικών ενδιαφερόντων, καλλιέργειας, μόρφωσης, παιδείας, η απαιδευσία και η αμορφωσιά. Λέγοντας «μόρφωση» και «παιδεία» εννοώ τη γνήσια και ουσιαστική, ανεξάρτητα από πτυχία, τίτλους και θέσεις. Πρέπει να επισημάνουμε ότι υπάρχει στενή σχέση και συνάρτηση του ουσιαστικού μορφωτικού και πνευματικού επιπέδου με την αντιμετώπιση πολλών από τα προβλήματα που θίγουμε εδώ. Π.χ. η σωστή αντιμετώπιση βασικών βιοτικών ζητημάτων, η διαχείριση του χρήματος, αλλά ακόμα και ζητημάτων υγείας έχει αναγκαία προϋπόθεση ένα ικανοποιητικό μορφωτικό επίπεδο. Εάν δεν συνυπάρχει με την οικονομική άνεση η φρόνηση και ένα καλό πνευματικό επίπεδο, το αποτέλεσμα θα είναι συνήθως η σπατάλη για περιττά αντικείμενα, η πολυτέλεια, η χλιδή, η επίδειξη και το κιτς. Εξ άλλου, είναι σαφές ότι σε αμέτρητες περιπτώσεις η παραμέληση της φυσικής κατάστασης και οι επακόλουθες ασθένειες ή άλλες παθολογικές καταστάσεις (π.χ. παχυσαρκία, κάπνισμα, χρήση ουσιών κοκ.) οφείλονται συχνά και στο χαμηλό μορφωτικό και πολιτισμικό επίπεδο.
Παρέκβαση: Τα προβλήματα τούτα συναρτώνται τελικά με το πιο κεντρικό ερώτημα: Τι είναι ο άνθρωπος; Είναι απλώς και μόνο ένας οργανισμός, δηλ. ένα είδος ζώου, διαφορετικό μεν από τα άλλα, αλλά πάντως με τα κυριότερα χαρακτηριστικά του κοινά με εκείνα των άλλων οργανισμών; Δεν υπάρχει φυσικά καμία αμφιβολία ότι και ο άνθρωπος είναι ζώο. Αποτελεί μάλιστα ουσιώδες στοιχείο της σοφίας η διαρκής επίγνωση ότι ανήκουμε ως οργανικό μέλος στη φύση, ότι υπαγόμαστε στους φυσικούς νόμους και στη φυσική νομοτέλεια. Αλλά το κρίσιμο ερώτημα είναι αν ο άνθρωπος είναι απλώς και μόνο ζώο, με το νόημα: αν, ακριβώς όπως τα άλλα είδη ζώων, υπηρετεί τα ένστικτα, τις ορμές και τις φυσικές λειτουργίες, με κυριότερη την ανάγκη της ικανοποίησης των αναγκών του, την αναζήτηση της ηδονής και την αποφυγή του πόνου, ή μήπως είναι και κάτι διαφορετικό. Με άλλα λόγια, το ερώτημα για τον άνθρωπο είναι: αν υπόκειται απολύτως στη φυσική, την κοινωνική και κάθε άλλη αναγκαιότητα (λ.χ. ψυχική και πολιτισμική), ώστε να μη μπορεί να κάμει οτιδήποτε διαφορετικό από όσα του επιβάλλουν αναπότρεπτα οι ποικίλες αυτές αναγκαιότητες ή, αντιθέτως, αν έχει την ικανότητα –μολονότι υπόκειται στις ποικίλες αναγκαιότητες– να πράττει ανεξάρτητα από αυτές. Αλλά εάν συνέβαινε το πρώτο, τότε δεν θα είχαν νόημα και θα κατέρρεαν ορισμένες από τις πιο θεμελιακές αντιλήψεις και αξίες μας: η ευθύνη, η αξιοπρέπεια, οι ηθικές υποχρεώσεις, ο οίκτος, η ελπίδα. Και μόνο η προσπάθεια για την πραγματοποίηση των αξιών αυτών φανερώνει ότι ο άνθρωπος είναι σε θέση να δρα διαφορετικά από ό,τι θα του επέβαλλαν μονάχα οι ποικίλες αναγκαιότητες που τον διέπουν. Για τούτο, οι μεγαλύτεροι στοχαστές έχουν συλλάβει ότι ο άνθρωπος είναι μεν ζώο, αλλά προικισμένο με τις ικανότητες του λόγου (του νου), της ελευθερίας και της υπέρβασης της φυσικής του κατάστασης. Αυτές ακριβώς οι ικανότητες του επιτρέπουν να δημιουργεί όλα τα έργα που ξεπερνούν το επίπεδο και τους περιορισμούς της φύσης, δηλαδή τον πολιτισμό.
4) Ένα από τα πιο πιεστικά προβλήματα της ανθρωπότητας αποτελεί η υπέρμετρη ανάπτυξη του τεχνικού πολιτισμού με τη συνακόλουθη κυριαρχία της τεχνικής. Ας διευκρινίσουμε πάλι το αυτονόητο: δεν έχουμε τίποτα εναντίον των θετικών στοιχείων της τεχνικής, που είναι από πολλές απόψεις ευεργέτης της ανθρωπότητας. Τα προβλήματα δημιουργούνται λόγω της υπέρμετρης ανάπτυξης της τεχνικής και των επιβλαβών συνεπειών της, χωρίς να εξυπηρετούνται γνήσιες και αληθινές ανάγκες των ανθρώπων. Το κρίσιμο ερώτημα εδώ είναι, νομίζω: Είναι ευκταίο, σωστό και θεμιτό ό,τι είναι τεχνικά εφικτό; Ειδικότερα, ας σκεφτούμε τα προβλήματα από την υπέρμετρη κυριαρχία της ψηφιακής τεχνολογίας, λ.χ. τη συνεχή και επικίνδυνη εξάρτηση πολλών ανθρώπων από τις ηλεκτρονικές συσκευές, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης κοκ. Ας σκεφτούμε ακόμα τους κινδύνους από την υπέρογκη ανάπτυξη και την ενδεχόμενη κυριαρχία της τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ). Ένας σοβαρός κίνδυνος ελλοχεύει στο να αποφασίζει η ΤΝ, με βάση αλγόριθμους, για πλήθος ζητημάτων, για τα οποία όμως θα χρειάζονταν ανθρώπινες δεξιότητες που τις κρίνουμε αναντικατάστατες. Ένα τυπικό παράδειγμα: οι δικαστικές αποφάσεις (ιδίως μάλιστα οι ποινικές), στις οποίες κρίνονται η αθωότητα ή η ενοχή του κατηγορουμένου, και άρα η ελευθερία, η τιμή και η αξιοπρέπειά του. Σύμφωνα με την περίφημη διάταξη του άρθρου 79 του Ποινικού Κώδικα, το δικαστήριο, για την επιμέτρηση της ποινής, λαμβάνει υπ’ όψη «τη βαρύτητα της πράξης και το βαθμό ενοχής του υπαιτίου γι’ αυτή». Για το δεύτερο σημείο, το δικαστήριο εξετάζει, μεταξύ των άλλων, «τον χαρακτήρα [του υπαιτίου] και τον βαθμό της ανάπτυξής του που επηρέασαν την πράξη». Χωρίς να αποκλείουμε την ενδεχόμενη συμβολή της ΤΝ, είναι προφανές ότι για την κατανόηση ορισμένων από τα στοιχεία τούτα απαιτούνται ειδοποιά ανθρώπινες πλευρές και ικανότητες, λ.χ. συναισθήματα, ενσυναίσθηση, αρετές, οίκτος, επιείκεια κοκ. Ας σκεφτούμε λοιπόν μονάχα τους κινδύνους που θα προκύψουν, εάν υποκατασταθούν τέτοια χαρακτηριστικά ανθρώπινα στοιχεία από την ΤΝ. Άλλοι ενδεχόμενοι κίνδυνοι ελλοχεύουν λ.χ. στην αξιολόγηση, από την ΤΝ, υποψηφίων για πρόσληψη, εκπαιδευτικών, φοιτητών κοκ.
Το κυριότερο όμως πρόβλημα της κυριαρχίας της ψηφιακής τεχνολογίας και της ΤΝ είναι: να αναλαμβάνει η ΤΝ εργασίες για τον άνθρωπο που τον διευκολύνουν μεν, αλλά με τον κίνδυνο να τον μετατρέπουν σε παθητικό χρήστη αντί να είναι ενεργητικός δρών και δημιουργός. Εδώ αξίζει να επισημάνουμε την αληθινά κρίσιμη σημασία της αυτενέργειας για τον άνθρωπο: της πρωτοβουλίας, της ενεργητικότητας, της δημιουργικότητας και τελικά της ελευθερίας. Ας σκεφτούμε τους φοιτητές και ερευνητές που θα αναλαμβάνουν επιστημονικές εργασίες. Εάν χρησιμοποιούν απεριόριστα και ανεξέλεγκτα μηχανές της ΤΝ, ποιες θα είναι οι συνέπειες; Αντί να αναζητούν οι ίδιοι, να ερευνούν με μόχθο, να ανακαλύπτουν και να χαίρονται δικαιολογημένα για τα επιτεύγματά τους, θα βρίσκουν έτοιμες λύσεις και θα μετατραπούν σε παθητικούς χρήστες.
5) Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα, που όμως είναι, σε μεγάλο βαθμό, επακόλουθο της ανθρώπινης φύσης, είναι οι αμέτρητες και ποικίλες εκδηλώσεις του ανορθολογισμού – ή απλώς της ανοησίας και της αφροσύνης. Μια τέτοια εκδήλωση είναι η διάδοση και κυριαρχία των προκαταλήψεων, μια άλλη των λογικών σφαλμάτων (των παραλογισμών). Σοβαρά προβλήματα προκαλούνται, όταν πολλοί άνθρωποι έχουν διαμορφώσει γνώμη σε σημαντικά ζητήματα χωρίς επαρκή γνώση (π.χ. απόρριψη των εμβολίων, εκλογή ανίκανων και επικίνδυνων ηγετών κ.α.). Οι συνέπειες είναι σήμερα πιο ορατές και επίκαιρες από ποτέ. Η μόνη δυνατότητα λύσης και των προβλημάτων αυτών έγκειται προφανώς στη γνώση, τη μόρφωση και την παιδεία.
6) Ένα από τα σοβαρότερα θέματα της ζωής είναι η διαχείριση του χρόνου, ιδίως: τι κάνει, τι μπορεί και πιθανόν τι πρέπει να κάνει κάποιος στον ελεύθερο χρόνο του; Εννοούμε βέβαια: με νόημα, που να αξίζει. Επειδή διαφορετικά οι κίνδυνοι είναι μεγάλοι αλλά υπαρκτοί: το ανικανοποίητο, το κενό, η ανία, η πλήξη, η αναζήτηση της περιβόητης «διασκέδασης» – που αν όμως δεν έχει αληθινό νόημα, οδηγεί πάλι στον φαύλο κύκλο του κενού, του ανικανοποίητου και της ανάγκης για την υπέρβασή του.
7) Τέλος, ας σημειώσουμε τις αμέτρητες εκδηλώσεις και τα συμπτώματα της κοινωνικής παθολογίας: τη βία, την επιθετικότητα, τον εκφοβισμό, την αντικοινωνική συμπεριφορά.
Γ) Ειδικότερα για την Ελλάδα
Συζητώντας τα προβλήματα της χώρας μας, δεν πρέπει να λησμονούμε τα θεμελιώδη θετικά στοιχεία: Η Ελλάδα είναι μια ελεύθερη, ανεξάρτητη χώρα, ένα κράτος δικαίου, πλήρες μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης (όπως και η Κύπρος!), με ειρήνη, σεβασμό για τα ανθρώπινα δικαιώματα και σχετική ευημερία. Όσοι έχουμε ζήσει στην Ελλάδα, και μάλιστα σε μικρές κωμοπόλεις και χωριά, περίπου έως τα τέλη της δεκαετίας του 1960, έχουμε γνωρίσει από πρώτο χέρι τις τεράστιες διαφορές, ως προς την κοινωνική κατάσταση, ανάμεσα στο σήμερα και στην εποχή εκείνη. Ένα μόνο παράδειγμα: Έως τη Μεταπολίτευση περίπου, η εικόνα (και άρα η όλη κοινωνική κατάσταση) των παιδιών και των νέων στις πόλεις ήταν τελείως διαφορετική από εκείνη στα χωριά. Σήμερα –με παρόμοια ενδυμασία και συνήθειες, με τα κινητά και όλα τα συναφή σύνεργα (ακουστικά κοκ.)– με δυσκολία ξεχωρίζουν τα παιδιά στα χωριά του Ρεθύμνου από εκείνα στην Αθήνα. Τα επιτεύγματα σε όλους τους τομείς είναι δυσανάλογα προς τα μεγέθη της χώρας, σχεδόν απίστευτα. Η ευγνωμοσύνη μας προς τους μεγάλους κυβερνήτες της πατρίδας μας (Ιωάννης Καποδίστριας, Χαρίλαος Τρικούπης, Ελευθέριος Βενιζέλος, Κωνσταντίνος Καραμανλής, Κώστας Σημίτης) πρέπει να είναι ακέραιη.
Εν τούτοις υπάρχουν ακόμη αρκετά ανοιχτά θέματα που πρέπει να τα αντιμετωπίσουμε, κι ας έχουμε χάσει ήδη πολύτιμο χρόνο.
1) Ένα από τα κυριότερα προβλήματα είναι η μόνιμη αντιδικία και αντιπαλότητα αρκετών πολιτών προς το κράτος. Εκφάνσεις του φαινομένου αυτού είναι η μη τήρηση των νόμων και η αυθαιρεσία μέχρι του σημείου της ανταρσίας και της αναρχίας. Ασφαλώς είναι θεμιτός και ευκταίος ο μέγιστος δυνατός βαθμός ελευθερίας σε όλα τα πεδία του δημόσιου και ιδιωτικού βίου. Είναι όμως πρόδηλο ότι η ελευθερία έχει ως αναγκαίους όρους την τήρηση των νόμων και τον αμοιβαίο σεβασμό των δικαιωμάτων όλων. Η ελευθερία κινδυνεύει κυρίως από τους κακούς εαυτούς μας. Ελάχιστα χαρακτηριστικά παραδείγματα: Οι λεγόμενες «καταλήψεις» σχολείων και άλλων δημοσίων κτηρίων, οι οποίες συνιστούν βαριές αξιόποινες πράξεις. Ας δούμε την εικόνα σε μερικά τουλάχιστον δημόσια σχολεία μας: φθορές και καταστροφές της δημόσιας περιουσίας, αφίσες και γκράφιτι παντού στους τοίχους. Στα Πανεπιστήμιά μας παρεμποδίζεται συχνά όχι μόνο κάθε μεταρρύθμιση αλλά και σχεδόν κάθε ρύθμιση από αρκετούς διδάσκοντες και φοιτητές με τη δικαιολογία: «Αφού μας την ορίζει το κράτος, άρα θα είναι επιζήμια». Δεν λέω κάτι καινούργιο, αλλά ας σημειώσουμε μερικά συμπτώματα παρανομίας: φοροδιαφυγή ιδίως από ελεύθερους επαγγελματίες (από τον ηλεκτρολόγο, τον υδραυλικό και τον ταξιτζή μέχρι τον δικηγόρο), οι οποίοι διαμαρτύρονται τελευταία λόγω των πρόσφατων μέτρων περιορισμού της φοροδιαφυγής· διαδεδομένη δωροδοκία και αντίστοιχη παράβαση καθήκοντος σε ορισμένες δημόσιες και ιδίως δημοτικές υπηρεσίες (λ.χ. στην πολεοδομία). Με την ευκαιρία, το πραγματικό άντρο της παρανομίας και της διαφθοράς βρίσκεται όχι τόσο στην κεντρική δημόσια διοίκηση όσο στην τοπική αυτοδιοίκηση. Παράνομες και παράτυπες (συχνά φωτογραφικές) προσλήψεις, υπεράριθμο και πλεονάζον προσωπικό, παρ’ όλους τους περί του αντιθέτου ισχυρισμούς και τις συνεχείς εκκλήσεις για κάλυψη «κενών» θέσεων, είναι στην ημερησία διάταξη· αυθαίρετη δόμηση, κάπνισμα σε δημόσιους εσωτερικούς χώρους, φριχτή ηχορρύπανση κοκ.
2) Ένα από τα πιο σοβαρά διαχρονικά προβλήματα της Ελλάδας είναι η κομματοκρατία και ο φατριασμός μέχρι το σημείο του διχασμού. Εδώ χρειάζεται η διάκριση ανάμεσα στην επιτρεπτή κανονική πολιτική και κομματική αντιπαράθεση, και στην οξύτητα των πολιτικών παθών, την εχθρότητα και το μίσος με εκδηλώσεις επιθετικές και επικίνδυνες. Το μοτίβο της εχθρότητας αυτής είναι περίπου: «Εσείς είστε οι κακοί εχθροί, που φταίτε για όλα τα δεινά μας, ενώ εμείς είμαστε οι άμωμοι αγωνιστές και τα θύματα.»
3) Στην Ελλάδα επιδεινώνονται για πολλούς λόγους τα προβλήματα εξ αιτίας της υπέρμετρης και παρεκβατικής οικονομικής ανάπτυξης. Θα αναφέρω ένα μονάχα παράδειγμα. Ακούμε συνεχώς από τα ΜΜΕ για το τεράστιο κυκλοφοριακό πρόβλημα στο λεκανοπέδιο της Αττικής. Όταν, σύμφωνα με δήλωση του αρμόδιου υπουργού, κυκλοφορούν κάθε μέρα πάνω από 5,5 εκατομμύρια οχήματα (πολλά από τα οποία είναι υπερμεγέθη Ι.Χ.), είναι παράδοξο αυτό; Γιατί δεν αποφασίζουν οι αρμόδιοι ριζικά μέτρα περιορισμού της κυκλοφορίας των Ι.Χ. με παράλληλη, εννοείται, ανάπτυξη των δημόσιων μέσων μεταφοράς;
4) Αλλά το κυριότερο πρόβλημα της χώρας μας εξακολουθεί να είναι η εκπαίδευση, ιδίως η δημόσια. Καθώς είναι αδύνατον να το προσεγγίσω σε μερικές γραμμές, θα θίξω επιγραμματικά λίγες μονάχα πτυχές του. Προτεραιότητα πρέπει να έχει η επαρκής κατάρτιση των εκπαιδευτικών όλων των βαθμίδων, ώστε να γίνουν επίλεκτος κλάδος των δημοσίων λειτουργών. Συναφής είναι η απόλυτη ανάγκη της ουσιαστικής αξιολόγησης δίχως αβάσιμες φοβίες. Η απόρριψη της αξιολόγησης, με επίκληση προφάσεων, συνιστά όνειδος για τους υπαιτίους. Κεντρική σημασία πρέπει να δοθεί στη μάθηση της γλώσσας, επειδή αποτελεί αποδεδειγμένα το υπόβαθρο του όλου πνευματικού επιπέδου. Στόχος πρέπει να είναι ένα καλό επίπεδο ελληνομάθειας για όλους/ες τους/τις μαθητές και μαθήτριες της υποχρεωτικής εκπαίδευσης. Εξ άλλου, ξεχωριστή μέριμνα πρέπει να δοθεί στην κλασική ανθρωπιστική παιδεία, επειδή προσφέρει ένα από τα καλύτερα θεμέλια της πνευματικής και ψυχικής ανάπτυξης.
5) Ένα ιδιαίτερο πλέγμα προβλημάτων προκαλείται από τις δυσλειτουργίες των ΜΜΕ και της δημοσιογραφίας. Καθώς το θέμα είναι τεράστιο, θα θίξω ένα μονάχα πρόβλημα: ιδιοκτήτες των μεγάλων ΜΜΕ είναι συχνά ασυνείδητοι μεγιστάνες του πλούτου, των οποίων αποκλειστικά κίνητρα είναι η κερδοσκοπία και η απόκτηση εξουσίας μέσω της χειραγώγησης και της πλύσης εγκεφάλου του κοινού. Μια απορία μου: ελέγχει το κράτος τις υποτιθέμενες και πολυδιαφημιζόμενες κοινωφελείς δράσεις πολλών ΜΜΕ; Ελάχιστα χαρακτηριστικά πολλών δημοσιογράφων (εννοείται, όχι όλων): η ελλιπής κατάρτιση είτε η άγνοια ακόμα και βασικών σημείων των θεμάτων, με τα οποία ασχολούνται· η ασημαντολογία μέχρι του σημείου της μικρολογίας· το συνήθως πολύ χαμηλό μορφωτικό και ιδιαίτερα γλωσσικό επίπεδο· η σκανδαλοθηρία και η κακόβουλη απόδοση ποινικών ευθυνών σε πολίτες δίχως επαρκή στοιχεία, και άρα η συνακόλουθη συχνή διάπραξη αξιόποινων πράξεων από τους ίδιους (π.χ. δυσφήμηση, συκοφαντική δυσφήμηση κ.α.).
Παρ’ όλα αυτά και με επίγνωση των δυσχερειών ας μου επιτραπεί να εκφράσω την ακλόνητη πίστη και την ελπίδα: ότι ο λαός μας με χαλιναγώγηση και περιορισμό των αδυναμιών του, με καλλιέργεια των αρετών και με αξιοποίηση των δυνάμεών του μπορεί να προσβλέπει σε μιαν Ελλάδα που –σύμφωνα με το μεγαλόπνοο όραμα των μεγάλων κυβερνητών της– θα ευημερεί στο εσωτερικό με ευνομία, ελευθερία και δικαιοσύνη, και θα ακτινοβολεί πνευματικά στην οικουμένη.
