Πώς θα γίνουν πιο ελκυστικές οι ανθρωπιστικές σπουδές; Έχοντας υπηρετήσει περίπου τριάντα χρόνια στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, βλέπω κι εγώ με καημό πως δεν έχουμε πια πέραση. Και πώς να έχουμε, όταν δεν οδηγούν οι σπουδές αυτές σε επάγγελμα, παρά κατά κανόνα στην ανεργία; Κι όμως οι ανθρωπιστικές σπουδές είναι ο ίδιος ο πολιτισμός μας, είναι και η απόλαυσή μας, είναι και η αυτογνωσία μας –σίγουρα μπορούν εν μέρει, όχι όπως άλλοτε, να είναι και επάγγελμα.
Εδώ θα αναφερθώ σε ένα μάθημα που μπορεί να συμβάλει σε μια πιο θερμή σχέση με τη λογοτεχνία, καθώς συνδυάζει την ανάγνωση, το γράψιμο και την αυτοέκφραση, την ανακάλυψη των δημιουργικών δυνάμεων μέσα μας. Φυσικά πρόκειται για τη δημιουργική γραφή. Δεν είναι πανάκεια, αλλά, καθώς ανταποκρίνεται στην πολύ βαθιά επιθυμία του ανθρώπου για δημιουργικότητα, μπορεί να αναδείξει την αναντικατάστατη δύναμη της τέχνης του λόγου για την κατανόηση του κόσμου και του εαυτού μας.
Διδάσκω περίπου είκοσι χρόνια δημιουργική γραφή στο Τμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης και το απολαμβάνω πάντα με αμείωτη ένταση. Νομίζω πως το απολαμβάνουν και οι φοιτητές/φοιτήτριες. Αρχικά θα περιγράψω τον τρόπο με τον οποίο διδάσκω αυτό το μάθημα και έπειτα τους λόγους για τους οποίους το θεωρώ «πολυεργαλείο» και άξιο να καταλάβει μια πιο περίοπτη θέση στα προγράμματα σπουδών μας.
Το μάθημα αυτό είναι «σεμινάριο», κάτι που σημαίνει ότι το παρακολουθούν οι φοιτητές, με υποχρεωτική παρουσία και με την υποχρέωση να εκπονήσουν εργασίες. Οι πρώτες συναντήσεις αφιερώνονται σε προθέρμανση, δηλαδή σε μια σειρά από ασκήσεις συγγραφής σύντομων κειμένων που στόχο έχουν το ξεκλείδωμα της πρωτοτυπίας, την απομάκρυνση από τετριμμένες χρήσεις της γλώσσας και συμβατικότητες. Οι φοιτητές/φοιτήτριες μαθαίνουν να εμπιστεύονται τις αισθήσεις τους και να παρατηρούν τον εαυτό τους, ώστε να γράψουν κάτι βιωμένο και άρα προσωπικό, πέρα από τις εύκολες συμβατικές εκφράσεις. «Πηγαίνετε μια βόλτα στο ύπαιθρο και συλλέξτε πέντε εικόνες, πέντε μυρωδιές, πέντε ακούσματα» κ.λπ. Ξεκινάμε από την αυτοβιογραφία: «σκεφτείτε την πιο παλιά σας ανάμνηση». Ασκήσεις με αναπάντεχους συνδυασμούς λέξεων φανερώνουν τη δυνατότητα να φτιαχτούν φρέσκιες, καινούργιες εικόνες. Και μια άσκηση με διάλογο δείχνει πως άλλο πράγμα είναι η καθημερινή συνομιλία και άλλο η καλλιτεχνική συγκρότηση ενός διαλόγου. Ακολουθεί η συγγραφή και η παρουσίαση στην τάξη μιας μεγαλύτερης εργασίας.
Το θέμα της τελικής αυτής εργασίας το επιλέγουμε από κοινού και όλες οι εργασίες το υπηρετούν. Μπορεί να είναι: αντικείμενα της ζωής μας, αισθήσεις, όνειρα, πραγματικά ή φανταστικά, τα ζώα, η φύση, η φιλία, το Πανεπιστήμιο. Κατά τα δύο έτη της πανδημίας και του εγκλεισμού επιλέξαμε την επικοινωνία με τους γέροντες παππούδες και γιαγιάδες. Τηλεφωνικές συνεντεύξεις, αφηγήσεις ζωής, όπου διατηρήθηκε ο τόνος και το λεξιλόγιο των ανιόντων, η διάλεκτός τους. Τα κείμενα αυτά, ύστερα από διόρθωση και επιμέλεια, δημοσιεύτηκαν σε έναν ηλεκτρονικό τόμο, όπως θα πούμε παρακάτω.
Τι γίνεται στην τάξη όταν ο φοιτητής/φοιτήτρια φέρνει την εργασία του; Πρώτον μαθαίνει να την εκφέρει εκφραστικά, κάτι που γνωρίζουμε πόσο δύσκολο είναι. Μαθαίνει κυρίως να μη φοβάται τη σιωπή, να κάνει παύσεις, να μη διεκπεραιώνει απλώς, αλλά να επικοινωνεί με το κοινό του. Στο τέλος, έτσι κι αλλιώς, θα το πάρει το χειροκρότημά του (και ελαφρά θα κοκκινίσει). Μετά το χειροκρότημα όμως αρχίζει η κριτική: σε ποια σημεία πέτυχε, σε ποια δεν τα πήγε και τόσο καλά, μήπως το τέλος της αφήγησης δεν ήταν το πιο κατάλληλο, του ξέφυγαν τετριμμένες εκφράσεις, μήπως το ύφος έρεπε προς την εκζήτηση, ο τίτλος ήταν ελκυστικός και κατάλληλος κ.λπ. Οι νεαροί καλλιτέχνες μεταβάλλονται σε κριτικούς, μαθαίνουν να εμπιστεύονται την αίσθησή τους, να διακρίνουν κατά πόσο τους μιλάει ένα κείμενο ή όχι. Σε γενικές γραμμές δημιουργείται ένα κλίμα συνεργατικότητας, οι απόψεις τείνουν να συγκλίνουν, τα πιο καλοδουλεμένα κείμενα αναγνωρίζονται –το κοινό υποκλίνεται στο καλό, χωρίς να υποτιμά το λιγότερο καλό.
Ωστόσο η δουλειά δεν είναι αμιγώς καλλιτεχνική, καθώς έχει και ένα τεχνικό και καθαρά γλωσσικό σκέλος: οι φοιτητές μαθαίνουν να χρησιμοποιούν σωστότερα τη γραπτή ελληνική γλώσσα. Εδώ ρίχνεται ο σπόρος για τον μελλοντικό διορθωτή και επιμελητή εκδόσεων. Κάποιοι φοιτητές και φοιτήτριες θα ενδιαφερθούν. Πρώτον, επειδή αυτό είναι επάγγελμα, και δεύτερον, επειδή τους πιάνει το μεράκι της γλώσσας και της ακριβολογίας. Εκεί που αρχικά βάζουν εισαγωγικά σε όποια λέξη ρίχνουν στο περίπου στη σελίδα, και λένε ότι την χρησιμοποιούν ποιητική αδεία, σύντομα θα αρχίσουν να ψάχνονται για να βρουν την ακριβή λέξη, τη σωστή έκφραση, το τι ανταποκρίνεται επακριβώς σε αυτό που έχουν στο μυαλό τους. Και θα γίνουν βέβαια, παράλληλα, προσεκτικοί αναγνώστες των κειμένων των άλλων.
Ο καθένας γίνεται διορθωτής/επιμελητής του εαυτού του, ορίζεται όμως και μια ομάδα υπερδιορθωτών. Οι καλύτεροι και οι πιο μερακλήδες θα καταπιαστούν με την τελική διόρθωση όλων των εργασιών, ώστε να προχωρήσουμε στην έκδοση του τόμου. Έτσι εκδώσαμε ηλεκτρονικά τις εργασίες δύο σεμιναρίων υπό τον τίτλο Θα μου πεις την ιστορία σου; –τίτλος και επιμέλεια των φοιτητών.
Υπάρχει και συνέχεια: δημόσια παρουσίαση της δουλειάς. Πρόβες. Πώς οργανώνουμε μια παράσταση; Πόση ώρα πρέπει να μιλήσει καθένας για να μην χασμουριούνται από κάτω, πώς θα δέσει το ένα κείμενο με το άλλο, τι διαλείμματα χρειάζονται και τι θα γίνει σε αυτά; Μήπως παίζει κανείς ανάμεσά τους κάποιο μουσικό όργανο ή ίσως κάποιος άλλος συμφοιτητής ή συμφοιτήτρια; Άλλοτε μέσα σε αίθουσα του Πανεπιστημίου, άλλοτε στην παραλία με λάμπα πετρελαίου και ευπρόσδεκτους όλους τους περαστικούς, η τάξη απαγγέλλει το έργο της –και φυσικά ακολουθεί γλέντι. Είναι κάτι που θα αφήσει μια ανεξίτηλα καλή ανάμνηση και πολλές γνώσεις.
Σε τι συνίσταται λοιπόν το πολυεργαλείο Δημιουργική Γραφή;
- Ξεκλειδώνει την πόρτα της λογοτεχνικής έκφρασης. Κάποιοι ανακαλύπτουν το ταλέντο τους, άλλοι που το ξέρουν το καλλιεργούν και κάποιοι παίρνουν τουλάχιστον μια γεύση δημιουργικότητας.
- Ξεκλειδώνει γενικότερα την πόρτα της λογοτεχνίας. Μαθαίνοντας να γράφει κανείς, μαθαίνει ταυτόχρονα και να διαβάζει. Περιέργεια για τη λογοτεχνία δημιουργείται μερικές φορές για πρώτη φορά –φευ– στο πλαίσιο αυτού του σεμιναρίου.
- Καλλιεργεί το γλωσσικό αισθητήριο. Οι λέξεις αποκτούν βάρος, δεν είναι κλωτσοσκούφια για κάθε χρήση.
- Βουλώνει τις τρύπες που έχουν αφήσει τα προηγούμενα στάδια της εκπαίδευσης.
- Καθαρίζει από τους ρύπους της κοινοτοπίας.
- Οξύνει την κριτική ικανότητα. Εκεί που δεν διανοείτο κανείς, προηγουμένως, να κρίνει τους καθιερωμένους συγγραφείς, τώρα παύει να τους βλέπει σαν ιερά τοτέμ.
- Οξύνει την αυτοκριτική ικανότητα. Πριν μιλήσουν οι συμφοιτητές ή η δασκάλα, συχνά οι ίδιοι οι γράφοντες έχουν καταλάβει το πρόβλημα στο κείμενό τους.
- Γκρεμίζει τα στεγανά ανάμεσα στη μάθηση και στο μεράκι.
- Χτίζει μελλοντικούς επαγγελματίες. Καλύτερους δασκάλους. Ανοίγει επιπλέον και άλλες πόρτες για επαγγελματική αποκατάσταση.
- Ζεσταίνει το κλίμα στην ομάδα, με αύξηση του γενικού βαθμού αγάπης προς το πανεπιστήμιο και τη μάθηση.
Ιδού ένας δεκάλογος των χρήσεων και αποτελεσμάτων της Δημιουργικής γραφής.
Κάποτε το σεμινάριο που περιέγραψα παραπάνω ακολουθείται από ένα δεύτερο που το τιτλοφορώ «Περί ύφους». Εκεί σκύβουμε πάνω από το ύφος διαφόρων συγγραφέων, Ελλήνων και ξένων, όσων έχουν μια έντονη ιδιομορφία, τους μελετάμε, οι φοιτητές γράφουν σύντομες ασκήσεις στο κάθε ύφος και εντέλει μια μεγαλύτερη εργασία με τον τρόπο του ενός ή της άλλης συγγραφέως. Ανάλογα είναι τα αποτελέσματα και αυτού του (λίγο πιο προχωρημένου) σεμιναρίου.
Εδώ και κάποια χρόνια η Δημιουργική Γραφή έχει αρχίσει να διδάσκεται και στην Ελλάδα. Πρωτοπόρος υπήρξε ο αείμνηστος φίλος Μίμης Σουλιώτης στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, Τμήμα Νηπιαγωγών. Αλλά ήταν ο μόνος και το πρόγραμμά του ήταν μεταπτυχιακό –και παραμένει, σε συνεργασία πλέον με το Ανοιχτό Πανεπιστήμιο, με δίδακτρα φυσικά. Ο ιδιωτικός τομέας διείδε το κενό των Πανεπιστημίων και πρόσφερε πλήθος από επ’ αμοιβή προγράμματα. Τελευταία προσφέρονται διαδικτυακά μαθήματα με δίδακτρα σε διάφορα Πανεπιστήμια, ενώ έχουν κινητοποιηθεί δυνάμεις και στα Κέντρα Διά Βίου Μάθησης.
Το μάθημα όμως είναι ένα τέτοιο αποτελεσματικό πολυεργαλείο, που θεωρώ ότι θα ήταν πολύ χρήσιμο να ενταχθεί και στο πρόγραμμα σπουδών των Τμημάτων Φιλολογίας, ώστε να το παίρνουν όσοι φοιτητές το επιθυμούν και μάλιστα όσο το δυνατόν νωρίτερα στις σπουδές τους. Ξεκλειδώνοντας τη δημιουργικότητα, δημιουργούμε τις προϋποθέσεις για μια γενικότερη αναβάθμιση των λογοτεχνικών σπουδών, για μια σύνδεση της λογοτεχνίας με βασικές ζωτικές ανάγκες.
⸙⸙⸙
[Το κείμενο βασίζεται σε εισήγηση στην Επιστημονική Ημερίδα του Τομέα Νεοελληνικών και Συγκριτικών Σπουδών του Τμήματος Φιλολογίας του ΑΠΘ, Η Νεοελληνική Φιλολογία και οι προκλήσεις του παρόντος και του μέλλοντος, 9.12.2022.]